Vì sao có tên gọi Nhà thờ Đức Bà?

Nằm tĩnh tại nơi giao cắt của những đại lộ rợp bóng cây cổ thụ giữa trung tâm Quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh, Nhà thờ Đức Bà từ lâu đã vươn ra khỏi giới hạn của một nơi sinh hoạt tôn giáo. Hình ảnh hai tháp chuông vươn cao lên nền trời xanh cùng sắc gạch đỏ au đặc trưng đã in sâu vào tâm thức của bao thế hệ người dân tại thành phố này cũng như hàng triệu du khách.

Những nét đặc biệt của Nhà thờ Đức Bà

Dưới góc nhìn quy hoạch và nghệ thuật kiến trúc, Nhà thờ Đức Bà là một mẫu mực của sự pha trộn giữa phong cách Roman cổ điển và những đường nét Gothic vươn cao sắc sảo. Được thiết kế bởi kiến trúc sư tài ba J. Bourad và khởi công vào năm 1877, công trình này là một minh chứng lịch sử cho kỹ thuật xây dựng phương Tây thế kỷ 19 được mang tới vùng Viễn Đông.

Toàn bộ vật liệu xây dựng từ xi măng, sắt thép đến ốc vít đều được mang từ nước Pháp sang. Đặc biệt nhất phải kể đến hệ thống gạch xây trần mặt ngoài được đặt làm tại xưởng ngói ở Marseille (Pháp). Trải qua gần một thế kỷ rưỡi phơi mình dưới cái nắng chói chang và những cơn mưa nhiệt đới nặng hạt của phương Nam, những viên gạch ấy không hề bám rêu mốc, vẫn giữ được sắc đỏ hồng tươi tắn, tạo nên một nét nhận diện độc bản.

Bên cạnh đó, dàn chuông đồng sáu quả đại diện cho sáu âm đồ, rê, mi, son, la, si, nặng gần 30 tấn, được chế tác tinh xảo tại Pháp vào năm 1879, cũng là một kiệt tác âm học. Âm thanh ngân vang từ hai tháp chuông cao 60,5 mét này không chỉ là tiếng gọi của đức tin, mà đã trở thành thanh âm quen thuộc, đo nhịp thời gian của một đô thị nhộn nhịp. Sự xuất hiện của Nhà thờ Đức Bà đã phác họa nên một không gian đô thị mang đậm dấu ấn châu Âu hoa lệ ngay trên dải đất hình chữ S.

Công trình vốn được gọi là Nhà thờ Sài Gòn. Cái tên Nhà thờ Đức Bà hiện nay liên quan đến bức tượng Đức Mẹ Hòa Bình ở quảng trường phía trước. Năm 1959, kết thúc năm Thánh Mẫu của giáo hội mừng kỷ niệm 100 năm Đức Mẹ hiện ra tại Lourdes, Pháp, Đại hội Thánh Mẫu được tổ chức tại Sài Gòn, cha Giuse Phạm Văn Thiên là cha bề trên Giáo phận Sài Gòn lúc đó, kiêm cha sở Nhà thờ Sài Gòn, cho tạc tượng Đức Mẹ Hòa Bình bằng đá cẩm thạch trắng Carrara của Italy.

Tượng do nhà điêu khắc G. Ciocchetti thực hiện năm 1959, cao 4,6m, nặng 5,8 tấn, không đánh bóng để có thể nhìn từ xa. Đức Mẹ trong tư thế đứng thẳng, chân đạp đầu con rắn (nay đầu con rắn bị vỡ hàm trên), tay cầm trái địa cầu trên đính cây thánh giá, mắt đăm chiêu nhìn lên trời như đang cầu nguyện cho Việt Nam và thế giới được hòa bình.

Chiều 16/2/1959, Hồng Y Agagianian được Giáo hoàng cử làm đặc sứ đến thăm và chủ tọa Đại hội Thánh mẫu tại Sài Gòn đã làm phép tượng Đức Mẹ tại quảng trường trước Nhà thờ Sài Gòn và sau sự kiện đó, nới này được gọi là Nhà thờ Đức Bà, quảng trường phía trước được gọi là Quảng trường Đức Bà Hòa Bình.

Chứng nhân thầm lặng của những biến thiên lịch sử

Nếu kiến trúc tạo ra hình thể, thì lịch sử chính là thứ thổi hồn vào công trình.Nhà thờ Đức Bà có ý nghĩa lịch sử của sâu sắc bởi nó là “người quan sát” tĩnh lặng, chứng kiến mọi cuộc bể dâu của thành phố này trong suốt gần 150 năm qua.

Từ khi khánh thành vào năm 1880, dưới sự hiện diện của Thống đốc Nam Kỳ Le Myre de Vilers, nhà thờ đã đi qua hai cuộc chiến, chứng kiến sự cáo chung của chế độ thực dân, những thăng trầm của chính quyền Sài Gòn cũ và đặc biệt là ngày tháng Tư lịch sử năm 1975 khi đất nước hoàn toàn thống nhất.

Dù xung quanh nhà thờ, những con đường đã nhiều lần đổi tên, những tòa nhà cũ bị đập bỏ để nhường chỗ cho các cao ốc kính thép hiện đại, thì Nhà thờ Đức Bà vẫn đứng đó, không hề bị tàn phá bởi bom đạn hay thời gian.

Công trình tựa như một mỏ neo ký ức, giúp những thế hệ người Việt hiện tại và tương lai khi nhìn vào có thể hình dung được một Sài Gòn xưa cũ, cảm nhận được dòng chảy liền mạch của thời gian và trân trọng hơn sự bình yên của hiện tại.

Ngày nay, Nhà thờ Đức Bà đã vượt qua khuôn khổ của một di tích. Nó là phông nền cho những bức ảnh cưới hạnh phúc, là điểm hẹn thanh xuân của giới trẻ sinh viên, là điểm đến không thể bỏ qua trong mọi cuốn cẩm nang du lịch quốc tế về Việt Nam.

Hiện tại, công trình đang trải qua đợt đại trùng tu quy mô lớn nhất trong lịch sử, dự kiến kéo dài đến tận năm 2027. Quyết định đầu tư hàng chục tỷ đồng cùng sự tỉ mỉ, cẩn trọng trong từng khâu phục dựng của chính quyền và Giáo phận phản ánh ý thức mạnh mẽ về việc bảo tồn di sản. Nó cho thấy triết lý phát triển của Thành phố Hồ Chí Minh, xây dựng một đô thị thông minh, vươn tầm quốc tế nhưng không bao giờ đánh mất đi những di sản cốt lõi làm nên bản sắc của mình.