Bí ẩn sức mạnh pháo binh Napoleon: Vai trò quyết định của diêm tiêu Việt Nam

Một công trình nghiên cứu kéo dài suốt một thập kỷ của kỹ sư Vũ Đình Thanh đã đưa ra một luận điểm gây chú ý: diêm tiêu Việt Nam - thành phần cốt lõi của thuốc súng không chỉ đóng vai trò quan trọng trong lịch sử khu vực mà còn có ảnh hưởng sâu rộng tới cục diện quyền lực toàn cầu, đặc biệt là đối với sự trỗi dậy và suy tàn của Napoleon cũng như mục tiêu bá chủ của các đế quốc châu Âu.

Từ những bằng chứng lịch sử, tài liệu lưu trữ và phân tích khoa học, nghiên cứu này đặt lại nhiều vấn đề vốn được xem là hiển nhiên trong nhận thức lịch sử lâu nay.

Diêm tiêu - yếu tố cốt lõi của sức mạnh quân sự và trật tự thế giới

Trong suốt nhiều thế kỷ, chiến tranh giữa các quốc gia về bản chất là cuộc cạnh tranh sức mạnh vũ khí, mà trung tâm của hệ thống vũ khí đó chính là thuốc súng.

Thành phần quan trọng nhất của thuốc súng đen là diêm tiêu, chiếm tới 75% công thức, được sử dụng tại Anh cho đến năm 1891 và tại Pháp đến năm 1886. Điều này cho thấy vai trò không thể thay thế của diêm tiêu trong nền quân sự hiện đại thời kỳ đầu.

Tuy nhiên, diêm tiêu không phải là tài nguyên có thể sản xuất dễ dàng ở mọi nơi. Nó được hình thành nhờ hoạt động của các vi khuẩn đặc biệt, chỉ phát triển mạnh trong điều kiện nóng ẩm.

Khi nhiệt độ xuống dưới 10 độ C, các vi khuẩn này gần như ngừng hoạt động hoặc chết, khiến các nỗ lực sản xuất diêm tiêu tại châu Âu thất bại. Chính giới hạn tự nhiên này đã buộc các cường quốc phương Tây phải tìm kiếm nguồn cung từ những vùng khí hậu nhiệt đới.

Trong giai đoạn đó, Việt Nam nổi lên như một khu vực đặc biệt quan trọng. Với hệ thống hang động đá vôi phong phú trải dài từ Bắc vào Nam, nơi tích tụ lượng lớn phân dơi qua hàng nghìn năm, Việt Nam trở thành nguồn cung diêm tiêu hang động có chất lượng cao nhất thế giới.

Không chỉ phục vụ cho thuốc súng đen, ngay cả khi các loại thuốc nổ tiên tiến hơn như Poudre B của Pháp hay Cordite của Anh ra đời, các quốc gia này vẫn tiếp tục phụ thuộc vào diêm tiêu tự nhiên từ phân dơi, phân chim cho đến tận năm 1930, trước khi công nghệ tổng hợp nitrat từ không khí được chuyển giao.

Giá trị của diêm tiêu trong lịch sử được phản ánh rõ qua các con số. Có thời điểm, 1 kg thuốc súng có giá tương đương 10 kg vàng, thời Nguyễn Ánh 1 kg phân dơi – nguyên liệu để sản xuất diêm tiêu cũng có giá gần 50 gam vàng. Đây không chỉ là một loại nguyên liệu quân sự mà thực sự là “vàng đen” của thời đại.

Những ghi chép lịch sử từ các nhân vật phương Tây càng củng cố vai trò của Đại Việt trong lĩnh vực này. Alexandre de Rhodes đã mô tả số lượng súng hỏa mai tại Đàng Ngoài nhiều đến mức chưa từng thấy ở châu Âu. Samuel Baron và Cristoforo Borri cũng xác nhận người Việt không chỉ biết chế tạo thuốc súng mà còn khai thác diêm tiêu từ các hang động với quy mô lớn.

Những thông tin này đã lan truyền khắp châu Âu, khiến giới cầm quyền nhận thức rõ rằng nguồn tài nguyên từ Đại Việt có thể mang lại sức mạnh quân sự và sự giàu có vượt trội.

Hiệp ước Versailles 1787 – nền tảng hậu cần cho mục tiêu bá quyền của Pháp

Một trong những điểm nhấn quan trọng của nghiên cứu là việc đánh giá lại Hiệp ước Versailles năm 1787. Trái với quan điểm phổ biến cho rằng đây chỉ là một văn kiện không được thực thi, kỹ sư Vũ Đình Thanh cho rằng hiệp ước này thực chất đã được triển khai một cách hiệu quả và đóng vai trò nền tảng hậu cần cho nước Pháp trong giai đoạn sau đó.

Sau khi hiệp ước được ký kết, Bá Đa Lộc – đại diện của Nguyễn Ánh khi ký hiệp ước và là đại diện của vua Pháp với chức danh Khâm Sai Hoàng gia Pháp sau khi ký hiệp ước đã trở về Pondichéry và tổ chức một lực lượng quân sự đáng kể với sự hỗ trợ của chính quyền Pháp. Ông huy động ít nhất 5 chiến hạm, cùng hàng nghìn binh sĩ và lính đánh thuê, đồng thời thiết lập mạng lưới huấn luyện và hỗ trợ quân sự tại Việt Nam.

Điều đáng chú ý là các hoạt động này vẫn tiếp tục được triển khai ngay cả khi Cách mạng Pháp bùng nổ và tiếp tục đến năm 1793 sau khi vua Pháp bị phế truất ngày 10/08/1792 đúng trong khoảng thời gian ác liệt nhất trong cuộc chiến với nhà Tây Sơn.

Sau thời điểm này cũng không hề có một sử liệu nào ghi về việc hiệp ước bị dừng lại, các sĩ quan Pháp còn được phong những chức vụ rất cao như đô đốc đế chế Rosily (tên ông này còn được khắc ở Khải Hoàn Môn), các sĩ quan Pháp còn lại đều được phong hàm đại tá.

Không chỉ dừng lại ở yếu tố quân sự, hiệp ước này còn mở ra con đường tiếp cận nguồn diêm tiêu từ Việt Nam cho Pháp. Vào thời điểm Anh đã độc chiếm nguồn diêm tiêu tại Bengal từ năm 1761, việc có được nguồn cung thay thế từ Đông Dương mang ý nghĩa chiến lược đặc biệt.

Các tài liệu lưu trữ quốc tế cho thấy quy mô vận chuyển diêm tiêu là rất lớn. Hơn 1500 tàu vận tải của Mỹ đã bị Anh bắt giữ vì chở diêm tiêu từ khu vực Biển Đông sang Pháp. Những tài liệu này cũng cho thấy phần lớn diêm tiêu được ghi nhận là “Saltpetre des Indes”, mà theo các từ điển và bách khoa thư Pháp thời đó, chính là khu vực Việt Nam, Lào và Campuchia.

Hoạt động vận chuyển này không chỉ phản ánh tầm quan trọng của diêm tiêu mà còn góp phần trực tiếp vào các xung đột quốc tế, điển hình là chiến tranh Anh – Mỹ giai đoạn 1812–1815.

Napoleon và vai trò quyết định của diêm tiêu Việt Nam

Theo nghiên cứu của kỹ sư Vũ Đình Thanh, sức mạnh quân sự của Napoleon trong giai đoạn đầu không chỉ đến từ tài năng chiến lược mà còn từ chất lượng vượt trội của pháo binh – yếu tố gắn liền với nguồn diêm tiêu sử dụng.

Pháo binh Pháp được ghi nhận có tầm bắn xa hơn các đối thủ châu Âu từ 100 đến 200 mét. Nguyên nhân nằm ở việc sử dụng diêm tiêu hang động từ Việt Nam, loại diêm tiêu có độ tinh khiết cao, chứa hợp chất phốt pho giúp tăng sức nổ và làm sạch nòng pháo. Nhờ đó, pháo Pháp có thể bắn liên tục nhiều phát mà không cần thông nòng, đồng thời hạn chế tối đa hiện tượng “xịt” - một vấn đề phổ biến với diêm tiêu chất lượng thấp.

Chính lợi thế này đã góp phần tạo nên những chiến thắng mang tính quyết định của Napoleon tại Austerlitz năm 1805, Jena-Auerstedt năm 1806 và Wagram năm 1809. Tuy nhiên, cục diện đã thay đổi khi Anh chiếm được các điểm trung chuyển quan trọng như Mauritius và Java, qua đó cắt đứt tuyến cung ứng diêm tiêu từ Đông Dương.

Từ sau năm 1811, chất lượng thuốc súng của Pháp suy giảm rõ rệt, kéo theo sự suy yếu của pháo binh. Điều này được cho là một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến thất bại của Napoleon trong chiến dịch Nga năm 1812 và đặc biệt là tại Waterloo năm 1815.

Nghiên cứu đi đến kết luận rằng: khi còn nguồn diêm tiêu Việt Nam, Napoleon gần như bất bại; khi nguồn cung này bị cắt đứt, đế chế của ông nhanh chóng suy tàn.

Nhìn tổng thể, công trình nghiên cứu của kỹ sư Vũ Đình Thanh đã đưa ra một cách tiếp cận mới trong việc lý giải lịch sử thế giới, nhấn mạnh vai trò của tài nguyên và hậu cần trong việc định hình quyền lực. Diêm tiêu Việt Nam, từ một sản phẩm tự nhiên tưởng chừng bình thường, đã trở thành yếu tố trung tâm trong các cuộc cạnh tranh địa chính trị suốt nhiều thế kỷ.

Qua đó, lịch sử không chỉ là câu chuyện của những nhân vật kiệt xuất hay những trận chiến vang dội, mà còn là câu chuyện của những yếu tố nền tảng – nơi khoa học, địa lý và tài nguyên kết hợp với nhau để tạo nên những bước ngoặt mang tính quyết định đối với vận mệnh của các quốc gia và toàn thế giới.