Sáng đầu năm đi làm, không ít người ngồi trước màn hình máy tính nhưng tâm trí vẫn còn ở những chuyến du xuân, bữa cơm sum vầy hay cuộc hẹn đầu năm chưa dứt. Cảm giác mệt mỏi, thiếu động lực, làm việc chậm nhịp dễ bị quy chụp là “lười biếng”, song theo BS Nguyễn Huy Hoàng, Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam, đây thực chất là phản ứng tâm lý - sinh lý bình thường sau một giai đoạn nghỉ dài và kích thích cảm xúc liên tục.
Trong tâm lý học, trạng thái này thường được gọi là “post-vacation blues” - hội chứng buồn chán sau kỳ nghỉ. Đây không phải bệnh lý độc lập trong các bảng phân loại rối loạn tâm thần, nhưng có điểm giao thoa với rối loạn điều chỉnh và trầm cảm nhẹ. Phần lớn trường hợp chỉ kéo dài ngắn ngày và sẽ tự cải thiện nếu cơ thể được điều chỉnh hợp lý. Ngược lại, nếu phớt lờ và tiếp tục ép bản thân quá mức, tình trạng có thể chuyển thành rối loạn thực sự.
Não bộ “hạ nhiệt” sau chuỗi kích thích cao độ
Theo bác sĩ Hoàng, suốt kỳ nghỉ Tết, não bộ liên tục được kích hoạt bởi những yếu tố tạo hưng phấn như ăn uống phong phú, gặp gỡ bạn bè, nhận lì xì, du lịch, tạm rời áp lực công việc. Hệ thống phần thưởng của não hoạt động mạnh, làm tăng tiết dopamine - chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến động lực và cảm giác vui vẻ. Song song đó, adrenaline cũng gia tăng để đáp ứng nhịp di chuyển, giao tiếp dồn dập.
Khi kỳ nghỉ kết thúc, các kích thích bên ngoài giảm đột ngột, nồng độ các chất này trở về mức nền, khiến nhiều người cảm thấy “tụt mood”, trống rỗng hoặc khó tìm lại hứng thú với những công việc quen thuộc như họp đầu năm, xử lý email tồn đọng.
Bên cạnh đó, hiệu ứng tương phản khiến nhịp sống thường ngày trở nên nặng nề hơn. Não bộ xu hướng đánh giá cảm xúc dựa trên so sánh. Khi đặt cảnh tắc đường, deadline, kế hoạch chưa hoàn tất cạnh không khí rộn ràng của Tết, sự chênh lệch càng làm cảm giác hụt hẫng rõ rệt.
Nhiều người trở lại công sở sau Tết với cảm giác trống rỗng, uể oải, khó tập trung.
Đồng hồ sinh học lệch nhịp
Không chỉ tâm lý, cơ thể cũng trải qua “cú sốc” sinh học. Nhiều ngày thức khuya, dậy muộn, ăn uống thất thường làm đồng hồ sinh học lệch pha. Hormone cortisol giúp tỉnh táo buổi sáng và melatonin hỗ trợ giấc ngủ ban đêm không còn tiết đúng chu kỳ.
Khi quay lại guồng công việc, phải dậy sớm trong tình trạng ngủ chưa đủ, lại tiếp xúc ánh sáng xanh từ thiết bị điện tử ban đêm, cơ thể rơi vào vòng xoáy thiếu ngủ. Hệ quả là nặng đầu, lờ đờ, dễ cáu gắt, giảm tập trung. Thêm vào đó, áp lực tài chính sau chi tiêu dịp Tết càng khiến nhiều người lo lắng, bồn chồn.
Khi nào cần đi khám?
Biểu hiện của hội chứng buồn chán hậu Tết khá đa dạng. Về cảm xúc, người trong cuộc có thể buồn nhẹ, tiếc nuối kỳ nghỉ, giảm hứng thú, thậm chí cô đơn khi rời xa gia đình để trở lại thành phố. Về hành vi, tình trạng trì hoãn, ngại giao tiếp, thay đổi thói quen ăn uống dễ xuất hiện. Cơ thể phản ứng bằng mệt mỏi kéo dài, đau mỏi vai gáy, rối loạn giấc ngủ, suy giảm trí nhớ ngắn hạn.
Nếu các triệu chứng chỉ kéo dài 1–2 tuần và giảm dần khi sinh hoạt ổn định, đây chỉ là “cú sốc hậu kỳ nghỉ” mức nhẹ. Tuy nhiên, nếu sau hai tuần vẫn buồn bã dai dẳng, mất hứng thú hoàn toàn, khó duy trì công việc và xuất hiện ý nghĩ tiêu cực về bản thân, người bệnh cần được thăm khám chuyên khoa tâm thần hoặc tư vấn tâm lý.
Đặc biệt, người từng có tiền sử trầm cảm, rối loạn lo âu, mất ngủ mạn tính hoặc đang gặp khủng hoảng lớn về hôn nhân, tài chính, công việc nên chủ động tìm hỗ trợ sớm. Theo khuyến cáo của ngành y tế, trầm cảm và rối loạn lo âu là bệnh lý có thật, có thể điều trị hiệu quả nếu phát hiện kịp thời.
Để trở lại guồng quay một cách êm ái, bác sĩ khuyên nên coi đây là giai đoạn “reset” thay vì buộc bản thân vận hành hết công suất ngay lập tức.
Ưu tiên hàng đầu là ổn định giấc ngủ. Chọn giờ ngủ – thức cố định và duy trì ít nhất 10–14 ngày. Buổi sáng nên tiếp xúc ánh sáng tự nhiên 10–15 phút để tái đồng bộ nhịp sinh học. Buổi tối hạn chế thiết bị điện tử trước giờ ngủ một tiếng, thay bằng đọc sách, nghe nhạc nhẹ, tắm ấm hoặc tập thở sâu.
Song song đó, chế độ ăn nên “giảm tải” sau những ngày nhiều đạm, rượu bia. Ưu tiên rau xanh, trái cây ít ngọt, cá, đậu, ngũ cốc nguyên hạt; hạn chế đồ chiên rán, nước ngọt có gas. Bữa tối nhẹ và cách giờ ngủ ít nhất hai tiếng giúp hệ tiêu hóa nghỉ ngơi.
Vận động nhẹ 20–30 phút mỗi ngày như đi bộ nhanh, đạp xe, yoga giúp cải thiện tuần hoàn và kích thích cơ thể tiết endorphin – chất tạo cảm giác dễ chịu tự nhiên. Duy trì vài ngày, nhiều người sẽ nhận thấy giấc ngủ sâu hơn và tinh thần cải thiện.
Trong công việc, thay vì cố giải quyết toàn bộ tồn đọng, nên dành thời gian sắp xếp bàn làm việc, lập danh sách ưu tiên và hoàn thành từng nhiệm vụ cụ thể. Cảm giác hoàn tất giúp tái kích hoạt động lực theo cách bền vững hơn.
“Nếu sau một đến hai tuần điều chỉnh mà tình trạng vẫn không cải thiện, cần coi đó là tín hiệu để tìm đến chuyên gia. Tìm kiếm hỗ trợ y tế không phải yếu đuối, mà là cách bảo vệ sức khỏe tinh thần cho cả năm phía trước”, bác sĩ Hoàng nhấn mạnh.
Bình luận