Ứng dụng công nghệ hạt nhân: Lợi ích thiết thực trong đời sống

“Thiên sứ” hộ mệnh cho sức khoẻ

Tháng 6/2026, hàng chục bức thư tay gửi tới Trung tâm Y học hạt nhân và ung bướu - Bệnh viện Bạch Mai với những lời tâm huyết, được tập thể các y bác sĩ, cán bộ nhân viên của Trung tâm truyền tay nhau đọc trong sự xúc động. Đó không chỉ là những lời cảm ơn mà còn là sự ghi nhận cho những nỗ lực không mệt mỏi của đội ngũ trong suốt những năm qua.

Theo thống kê, mỗi năm Việt Nam ghi nhận hơn 182.000 ca ung thư, tạo ra không ít áp lực cho gia đình và xã hội. Nếu như trước kia, khi nói đến “ung thư”, nhiều người liền nghĩ tới sự tuyệt vọng, thì ngày nay, từ “hy vọng” đã được thắp sáng lên nhờ những tiến bộ của khoa học công nghệ, đặc biệt là khoa học hạt nhân trong ứng dụng điều trị bệnh.

Theo PGS.TS.BS Đào Xuân Cơ - Giám đốc Bệnh viện Bạch Mai - y học hiện đại đang chuyển từ mô hình điều trị truyền thống sang lựa chọn phác đồ dựa trên đặc điểm sinh học phân tử và di truyền của từng người bệnh.

Trong y học hiện nay, các đồng vị phóng xạ được sử dụng với liều lượng được tính toán nghiêm ngặt, không chỉ đảm bảo an toàn cho bệnh nhân mà còn nâng cao hiệu quả điều trị, nhất là với các bệnh lý về ung bướu.

Một trong những thành tựu nổi bật là việc triển khai rộng rãi các hệ thống chẩn đoán hình ảnh hiện đại như PET/CT, SPECT/CT và Gamma Camera… tại nhiều bệnh viện lớn trên cả nước. Những công nghệ này cho phép phát hiện các tổn thương ung thư ở giai đoạn rất sớm, đánh giá mức độ di căn, theo dõi đáp ứng điều trị cũng như phát hiện nguy cơ tái phát. Đối với nhiều loại ung thư, PET/CT hiện được xem là tiêu chuẩn quan trọng trong chẩn đoán và lập kế hoạch điều trị.

Bên cạnh chẩn đoán, công nghệ hạt nhân còn mở ra nhiều phương pháp điều trị hiệu quả. Tại Việt Nam, điều trị bằng đồng vị phóng xạ I-131 đã trở thành kỹ thuật thường quy đối với bệnh Basedow, cường giáp và ung thư tuyến giáp, giúp nhiều người bệnh tránh được các cuộc phẫu thuật phức tạp.

Trong lĩnh vực ung bướu, các kỹ thuật xạ trị gia tốc, xạ trị áp sát và điều trị bằng dược chất phóng xạ đã góp phần nâng cao tỷ lệ kiểm soát khối u, giảm đau cho bệnh nhân ung thư giai đoạn muộn và kéo dài thời gian sống.

Đến nay, mạng lưới y học hạt nhân đã được hình thành tại nhiều cơ sở y tế tuyến Trung ương và tuyến tỉnh. Các bệnh viện như Bệnh viện Bạch Mai, Bệnh viện K, Bệnh viện Chợ Rẫy, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 hay Bệnh viện Ung bướu TP.HCM đều đã đầu tư hệ thống thiết bị hiện đại, từng bước làm chủ nhiều kỹ thuật tiên tiến ngang tầm khu vực.

Đáng chú ý, Việt Nam cũng đã chủ động sản xuất và cung ứng một số đồng vị phóng xạ phục vụ y tế thông qua Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam và Lò phản ứng hạt nhân Đà Lạt. Trong đó, Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam đã nghiên cứu và điều chế thành công trên 30 chủng loại đồng vị phóng xạ và dược chất đánh dấu, cung cấp định kỳ sản phẩm dược chất cho hàng chục bệnh viện trên toàn quốc phục vụ chẩn đoán ung thư.

Hành tình đưa “hạt nhân” tới đời sống

Cách đây 60 năm, Lò phản ứng hạt nhân Đà Lạt thuộc Viện nghiên cứu Hạt nhân tại thành phố Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng (cũ) đi vào vận hành, mở ra một chương lịch sử quan trọng đối với sự phát triển của ngành năng lượng nguyên tử và kỹ thuật hạt nhân trong nước.

Từ lò phản ứng hạt nhân đầu tiên đó cho tới nay, cùng với sự quan tâm của lãnh đạo Đảng, Nhà nước, đặc biệt là sau khi Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị được ban hành, ứng dụng công nghệ hạt nhân không ngừng phát triển, mở rộng ra những không gian ngày càng rộng lớn hơn trong đời sống xã hội, từ y học, nông nghiệp, công nghiệp đến bảo vệ môi trường…

Trong lĩnh vực nông nghiệp, TS. Lưu Anh Tuyên, Phụ trách Phòng Vật lý và Phân tích hạt nhân (Trung tâm Hạt nhân TP.HCM) cho biết, kỹ thuật hạt nhân trên thế giới đang chuyển dịch mạnh mẽ từ mục tiêu “tăng năng suất” sang “nâng cao giá trị và tính bền vững của nông sản xuất khẩu”.

Hiện nay có 6 hướng công nghệ hạt nhân đang được ứng dụng hiệu quả trong nông nghiệp hiện đại gồm: Tạo giống đột biến, sử dụng đồng vị trong quản lý đất và nước, chiếu xạ thực phẩm, phân tích hạt nhân trong an toàn thực phẩm và ứng dụng đồng vị bền nhằm truy xuất nguồn gốc.

TS. Lưu Anh Tuyên đặc biệt nhấn mạnh, năng lượng nguyên tử đóng vai trò cốt lõi trong bảo vệ thương hiệu quốc tế cho nông sản đặc trưng Việt Nam thông qua giải pháp cấp bách là ứng dụng đồng vị bền để xác định chỉ dẫn địa lý.

Bên cạnh các kỹ thuật truyền thống như chiếu xạ kiểm dịch hay phân tích an toàn thực phẩm, công nghệ đồng vị bền sẽ giúp giám sát chính xác vùng trồng, ngăn chặn triệt để tình trạng hàng nhái, hàng giả và bảo vệ doanh nghiệp trước việc bị lạm dụng thương hiệu bất hợp pháp trên thị trường thế giới.

Những giống lúa đột biến chịu mặn được trồng thành công tại các vùng đồng bằng ngập mặn chịu ảnh hưởng của biến đổi khí hậu, hay những container quả vải, quả xoài của Việt Nam được chiếu xạ an toàn để thông quan vào các thị trường khó tính như Mỹ, Úc là minh chứng rõ nhất cho giá trị mà công nghệ này mang lại.

Trong công nghiệp sản xuất và xây dựng, kỹ thuật hạt nhân cũng đóng vai trò như những chiếc “mắt thần” giúp kiểm tra và giám sát chất lượng sản phẩm mà mắt thường không thể can thiệp. Bằng cách sử dụng tia X hoặc tia Gamma để chụp xuyên qua các mối hàn của đường ống dầu khí, vỏ tàu thủy hoặc kết cấu bê tông của các tòa cao ốc, kỹ thuật kiểm tra không phá hủy (NDT) giúp phát hiện ra các vết nứt siêu nhỏ bên trong cấu trúc cốt thép mà không cần phải đập phá hay làm hỏng công trình.

Trong xây dựng, nhờ các thiết bị sử dụng nguồn phóng xạ kín được ứng dụng rộng rãi để đo độ dày của giấy, màng nhựa, kiểm tra mực nước trong các lon nước ngọt chạy trên băng chuyền tốc độ cao với độ chính xác tuyệt đối….

Từ những ứng dụng trong y tế, nông nghiệp, công nghiệp, xây dựng… đến bảo đảm an ninh năng lượng, công nghệ hạt nhân đang từng bước khẳng định vai trò là một trong những công nghệ nền tảng của nền kinh tế hiện đại.

Trong bối cảnh Nghị quyết 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực phát triển đất nước, việc tiếp tục đầu tư phát triển công nghệ hạt nhân không chỉ góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân mà còn tạo nền tảng để Việt Nam làm chủ các công nghệ chiến lược, nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững trong kỷ nguyên mới.