Hành trình hồi sinh những làng nghề ô nhiễm nhất Bắc Ninh

Suốt nhiều năm, các làng nghề như giấy Phong Khê, nhôm Văn Môn, sắt thép Đa Hội hay đúc đồng Đại Bái ở Bắc Ninh luôn gắn liền cùng hình ảnh ô nhiễm môi trường với khói đen đặc quánh, nước thải cuồn cuộn và những “dòng sông chết”.

Giờ đây, sau hàng loạt biện pháp xử lý quyết liệt của chính quyền địa phương, môi trường tại các khu vực này đang có những chuyển biến tích cực. Hoạt động sản xuất gây ô nhiễm tại nhiều cơ sở đã dừng lại, không còn mùi hóa chất ám đặc trong không khí, thay vào đó là sự bình yên và những dấu hiệu hồi sinh rõ rệt của môi trường sống.

Hồi sinh "dòng sông chết"

Dòng sông Ngũ Huyện Khê từng oằn mình tiếp nhận hàng chục nghìn m³ nước thải mỗi ngày của làng nghề giấy Phong Khê, nay đã có những thay đổi nhất định về chất lượng nguồn nước.

Ngồi nghỉ bên triền đê sau khi tập thể dục, ông Nguyễn Văn Hòa (tổ dân phố Ngô Khê, phường Võ Cường, Bắc Ninh) cho biết, khu vực này từng chịu ảnh hưởng kéo dài bởi khói bụi và nước thải từ hoạt động sản xuất giấy.

“Hơn 20 năm trời, người dân quanh đây chẳng ai dám mở cửa sổ khi ngủ. Khói từ các lò hơi phả ra đen kịt, nước sông đen ngòm, sủi bọt trắng xóa, mùi hôi thối len lỏi vào tận mâm cơm. Sống giữa làng mà lúc nào cũng như bị phủ bởi một lớp bụi đen đặc quánh.

Thế nhưng, từ cuối năm 2024 đến nay, mọi thứ đã đổi thay hoàn toàn. Chính quyền làm rất quyết liệt, dừng sản xuất toàn bộ các nhà xưởng gây ô nhiễm. Giờ không khí trong lành hơn, nước sông cũng dần trong trở lại. Cảm giác như làng tôi được sống lại lần thứ hai”, ông Hòa chia sẻ.

Cùng chung niềm vui với ông Hòa, ông Nguyễn Minh Chính (ở phường Võ Cường) cho biết từ cuối năm 2024, khi nhiều xưởng giấy dừng hoạt động, cuộc sống của người dân đã thay đổi rõ rệt.

Ban đêm không còn tiếng máy móc chạy ầm ầm, không khí cũng bớt ngột ngạt hơn trước. Người dân bắt đầu quay lại thói quen đi bộ, tập thể dục ven đê Ngũ Huyện Khê.

“Trước đây đi qua đê ai cũng phải bịt kín khẩu trang vì mùi hôi và khói bụi. Chẳng ai dám đứng lại lâu chứ chưa nói đến chuyện đi dạo. Giờ chiều nào người già, trẻ nhỏ cũng ra hóng mát, tập thể dục rất đông. Không khí dễ chịu hơn nên ai cũng phấn khởi”, ông Chính nói.

Theo chính quyền địa phương, chỉ số chất lượng không khí (AQI) tại làng giấy Phong Khê đã cải thiện rõ rệt, từ mức “nguy hại” thường xuyên xuống mức “trung bình” và “tốt”. Những dòng nước đen ngòm trên sông Ngũ Huyện Khê nay đã bắt đầu thấy bóng cá - hình ảnh tưởng như đã biến mất suốt hàng chục năm qua.

Còn tại xã Văn Môn, nơi từng là “thủ phủ” tái chế nhôm lớn nhất miền Bắc, tình trạng ô nhiễm môi trường cũng có nhiều thay đổi sau khi các cơ sở sản xuất trong khu dân cư dừng hoạt động.

Bà Nguyễn Thị Lưu (thôn Mẫn Xá, xã Văn Môn) cho biết, trước đây khu vực này thường xuyên xuất hiện khói bụi, xỉ nhôm và nước thải ảnh hưởng đến môi trường sống cũng như sức khỏe người dân.

Những bãi xỉ nhôm tồn đọng kéo dài, nước mưa cuốn theo chất thải chảy ra môi trường xung quanh, ảnh hưởng đến nguồn nước và không khí.

Theo bà Lưu, thời điểm đó tình trạng ô nhiễm khiến nhiều người dân, đặc biệt là trẻ nhỏ, thường xuyên mắc các bệnh về hô hấp. Việc đi khám, điều trị bệnh diễn ra phổ biến trong khu dân cư.

“Ngày trước, đất quanh nhà bạc màu, khô cứng vì bụi xỉ và nước thải. Gieo hạt xuống, cây vẫn lên nhưng còi cọc, lá vàng úa, èo uột, lớn rất chậm, năng suất chẳng được bao nhiêu. Nhìn luống rau mà xót xa, vì dù có trồng được chút ít, chúng tôi cũng không dám ăn, sợ nhiễm độc. Muốn có rau sạch phải đi mua từ nơi khác, vừa tốn kém lại bất tiện", bà Lưu nhớ lại.

Thế nhưng, mọi thứ đã dần đổi thay. Từ khi các cơ sở sản xuất gây ô nhiễm trong khu dân cư bị dừng hoạt động, môi trường từng bước được cải thiện, đất đai như được hồi sinh.

Những khoảng đất trống ven đường - nơi từng ngổn ngang phế liệu nay được người dân cải tạo thành những luống rau xanh mướt.

Bài toán sinh kế sau xử lý ô nhiễm

Bên cạnh niềm vui khi môi trường sống được cải thiện, người dân làng nghề vẫn còn những trăn trở về sinh kế. Nhiều hộ dân Phong Khê từng sống bằng nghề giấy nay mất nguồn thu nhập chính, phải xoay xở tìm công việc mới.

“Người dân mong nhất lúc này là có thêm chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp để ổn định cuộc sống lâu dài. Có việc làm ổn định thì niềm vui về môi trường sạch mới thực sự trọn vẹn”, ông Chính nói.

Môi trường dần sạch hơn cũng là lúc nhiều gia đình ở làng giấy Phong Khê phải học cách mưu sinh theo một hướng khác. Khi các xưởng giấy dừng hoạt động, nhiều hộ mất đi nguồn thu nhập chính đã gắn bó hàng chục năm.

Gia đình chị Nguyễn Thị Hà (tổ dân phố Đào Xá, phường Võ Cường) từng có nhà máy sản xuất giấy quy mô nhỏ. Sau khi các cơ sở sản xuất đóng cửa, gia đình chị vay mượn thêm tiền để chuyển sang kinh doanh nhà hàng, ăn uống.

“Thu nhập giờ không được như trước, nhưng nhà cửa sạch sẽ hơn, con cái cũng đỡ ốm vặt vì khói bụi. Nghĩ lại tôi vẫn thấy đáng”, chị Hà nói.

Không riêng gia đình chị Hà, nhiều hộ ở làng giấy Phong Khê cũng đang dần chuyển đổi nghề nghiệp. Người sửa xưởng làm kho hàng, người mở quán nhỏ, người xin vào khu công nghiệp làm công nhân.

Có gia đình cho con đi xuất khẩu lao động thay vì tiếp tục bám nghề cũ từng mang lại thu nhập nhưng khiến môi trường và sức khỏe bị ảnh hưởng.

Ông Nguyễn Ngọc Hiếu, Chủ tịch UBND phường Võ Cường cho biết, việc xử lý ô nhiễm tại các làng nghề là quá trình không dễ dàng vì liên quan trực tiếp đến sinh kế của nhiều hộ dân.

“Chính quyền địa phương xác định phải xử lý dứt điểm các cơ sở gây ô nhiễm kéo dài, nhưng đồng thời cũng phải tính đến bài toán đời sống cho người dân. Ngoài việc tuyên truyền, vận động, địa phương đang phối hợp rà soát để hỗ trợ chuyển đổi nghề, kết nối việc làm và định hướng mô hình sản xuất phù hợp hơn”, ông Hiếu cho biết.

Video: Hình ảnh làng giấy Phong Khê mịt mờ khói bụi trong năm 2019

Trả lời Báo Điện tử VTC News về quá trình xử lý ô nhiễm tại các làng nghề, ông Vương Quốc Tuấn, Chủ tịch UBND tỉnh Thái Nguyên (thời điểm đó là Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh) cho biết, việc xử lý các cơ sở gây ô nhiễm gặp nhiều khó khăn do liên quan đến sinh kế và hoạt động sản xuất kéo dài nhiều năm của người dân.

"Thực sự, việc xử lý triệt để ô nhiễm tại các làng nghề như Phong Khê, Văn Môn, Đa Hội, Đại Bái là một cuộc đấu tranh vô cùng cam go. Việc này đụng chạm trực tiếp đến sinh kế, túi tiền và thói quen sản xuất hàng chục năm trời của hàng ngàn hộ dân. Đã có những lúc, chúng tôi vấp phải sự phản ứng rất gay gắt", nguyên Chủ tịch tỉnh Bắc Ninh nói.

Theo ông Tuấn, quan điểm của tỉnh là không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế và xử lý nghiêm các cơ sở vi phạm về môi trường.

“Ban đầu họ phản đối, nhưng khi thấy chính quyền làm nghiêm, công bằng và quan trọng nhất là thấy sức khỏe, môi trường sống của chính gia đình họ được cải thiện, người dân đã dần đồng thuận”, ông Tuấn chia sẻ.

Cuộc “đại phẫu” làng nghề tại Bắc Ninh không chỉ đơn thuần là đóng cửa các cơ sở ô nhiễm, mà là bước đi chiến lược để tái thiết lại không gian sống và định hình mô hình phát triển bền vững hơn.

Dòng sông Ngũ Huyện Khê đang xanh trở lại, những con đường làng đã sạch bóng bụi xỉ là minh chứng rõ nhất cho một tư duy phát triển mới. Bắc Ninh đang gửi đi một thông điệp mạnh mẽ và rõ ràng tới các nhà đầu tư và cộng đồng: Phát triển phải đi đôi với trách nhiệm.

Cuộc hồi sinh từ những điểm đen môi trường hôm nay chính là nền móng vững chắc cho một Kinh Bắc xanh, sạch và đáng sống trong tương lai.