AI thống trị bàn cờ, con người thắng bằng nước đi 'sai' có chủ ý

Trí tuệ nhân tạo (AI) dường như vượt xa con người trong cờ vua, môn "thể thao trí tuệ" nhất hành tinh. Siêu máy tính Stockfish hiện sở hữu hệ số Elo khoảng 3653, cao hơn gần 800 điểm so với Magnus Carlsen - kỳ thủ được coi là vĩ đại nhất lịch sử.

Tuy nhiên, thay vì khai tử cờ vua, sự thống trị của máy tính lại đang thúc đẩy một cuộc cách mạng về tư duy và chiến thuật của con người.

Sự sụp đổ của lý thuyết khai cuộc cổ điển

Trong quá khứ, các thế khai cuộc như Ruy Lopez hay Sicilian Najdorf được đánh giá dựa trên kinh nghiệm và cảm quan thẩm mỹ.

Ngày nay, AI "phẳng hóa" mọi giá trị này. Chỉ cần một cú nhấp chuột, bất kỳ ai cũng có thể tiếp cận những phân tích tối ưu mà các đại kiện tướng phải mất cả đời để đúc kết.

Hệ quả là các kỳ thủ hàng đầu thường thuộc lòng 20 nước đi đầu tiên theo các chuỗi kịch bản đã được máy tính kiểm chứng.

Điều này dẫn đến "cái chết hòa" - thuật ngữ chỉ các trận đấu mà cả hai bên đều chơi hoàn hảo theo máy tính, khiến kết quả bất phân thắng bại. Điển hình là trận chung kết thế giới 2018 giữa Carlsen và Caruana với 12 ván hòa liên tiếp ở thể thức cờ tiêu chuẩn.

Cờ tự do và sự lên ngôi của trực giác

Máy tính tối ưu hóa nước đi dựa trên toán học thuần túy, giả định cả hai bên đều chơi hoàn hảo. Do đó, máy tính không hiểu rằng một nước đi "kém chính xác" một chút về mặt điểm số lại có thể gây áp lực tâm lý cực lớn cho đối thủ con người.

Thế hệ kỳ thủ hiện nay chủ động chọn những nước đi lạ, dù máy tính đánh giá là yếu hơn, để ép đối thủ phải rời khỏi "sách giáo khoa" và tự suy nghĩ trên bàn cờ.

Tại Giải đấu Ứng cử viên 2024, thần đồng 18 tuổi Praggnanandhaa khiến cả thế giới kinh ngạc khi tung ra nước đi mà AI đánh giá là sai lầm trong khai cuộc Ruy Lopez.

Đối thủ của anh, vốn chuẩn bị kỹ lưỡng theo máy tính, hoàn toàn bị sốc và thất bại vì không thể tự tìm ra lời giải trong thời gian giới hạn.

Peter Doggers, tác giả của cuốn sách "Cuộc cách mạng cờ vua", xem đây là hành động có chủ ý.

"Các kỳ thủ đã từ bỏ việc tìm kiếm lợi thế rõ ràng từ khai cuộc vì điều đó thực sự không còn khả thi nữa", ông nói với Bloomberg. "Giờ đây họ hướng đến những nước đi bất ngờ. Máy tính nói đó là thế cân bằng, nhưng… đó lại là một nước đi kỳ lạ".

Bản thân Magnus Carlsen cũng đang thay đổi cuộc chơi. Anh chuyển trọng tâm sang cờ nhanh, cờ chớp và ủng hộ thể thức Chess960 (Cờ tự do), nơi các quân cờ được sắp xếp ngẫu nhiên ở hàng cuối.

Thể thức này khiến mọi bộ nhớ về khai cuộc trên máy tính trở nên vô dụng, buộc kỳ thủ phải dựa hoàn toàn vào khả năng sáng tạo và trực giác ngay từ nước đi đầu tiên.

Khoảng cách giữa tính toán và ngôn ngữ

Sự phát triển của cờ vua cũng phản ánh rõ khác biệt giữa AI chuyên dụng và AI đa năng. Các mạng thần kinh như Stockfish hay AlphaZero học bằng cách chơi hàng triệu ván với chính mình để tìm ra xác suất thắng cao nhất, nhưng chúng không thể giải thích bằng ngôn ngữ con người.

Ngược lại, các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) như ChatGPT có thể giải thích kế hoạch rất thuyết phục nhưng thực tế lại chơi rất kém, thậm chí "bịa đặt" các lý luận vì chúng chỉ đang khớp các mẫu văn bản thay vì tính toán chiều sâu.

Việc dựa dẫm thiếu phê phán vào các gợi ý của phần mềm mà không hiểu bản chất đang trở thành một thói quen rủi ro trong giới kỳ thủ. Thói quen này bị đại kiện tướng người Đức Jan Gustafsson mô tả là "nhấn phím cách".

Rõ ràng, cờ vua không chết đi vì AI. Nó chỉ đang chuyển mình từ một cuộc đua về trí nhớ sang một cuộc chiến về tâm lý và khả năng thích nghi.

Con người đang chứng minh trong một thế giới mà máy tính luôn đúng, sức mạnh lớn nhất của chúng ta chính là khả năng dám đi những nước đi "sai" một cách đầy chủ ý.