Iran thêm 'điều kiện Hormuz' để kết thúc chiến sự, tham vọng thu tỷ USD

Khi một quan chức Iran tuần này công bố các điều kiện nhằm chấm dứt cuộc chiến do Mỹ và Israel khởi phát, Tehran lần đầu tiên đưa vào yêu cầu công nhận chủ quyền đối với eo biển Hormuz – tuyến hàng hải chiến lược bậc nhất thế giới.

Eo biển hẹp này, nơi trung chuyển khoảng 1/5 lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu, đã nổi lên như “quân bài” mạnh nhất của Iran. Không chỉ dùng để gây sức ép, Tehran đang tính toán biến Hormuz thành nguồn thu khổng lồ, có thể mang về hàng tỷ USD mỗi năm.

Iran từng nhiều lần đe dọa đóng eo biển nếu bị tấn công. Tuy nhiên, ít ai ngờ biện pháp này lại có thể gây gián đoạn nghiêm trọng đến dòng chảy thương mại toàn cầu như hiện nay. Chính hiệu quả vượt dự đoán đã khiến Tehran nâng tham vọng, tìm cách “thể chế hóa” đòn bẩy này thành lợi thế lâu dài.

Các cuộc tấn công gần đây khiến hoạt động vận tải qua Hormuz gần như tê liệt, đẩy thị trường năng lượng toàn cầu vào biến động mạnh và buộc nhiều quốc gia phải khẩn cấp đảm bảo nguồn cung nhiên liệu.

“Iran có phần bất ngờ trước mức độ hiệu quả của chiến lược Hormuz – khi chỉ với chi phí thấp và tương đối dễ dàng, họ có thể gây sức ép lên toàn bộ nền kinh tế thế giới”, bà Dina Esfandiary, chuyên gia Trung Đông tại Bloomberg Economics, nhận định. “Bài học rút ra là họ đã phát hiện ra một đòn bẩy mới, và nhiều khả năng sẽ tiếp tục sử dụng. Việc ‘kiếm tiền’ từ nó là bước đi tiếp theo".

Mỹ và các đồng minh nhanh chóng cảnh báo nguy cơ Iran áp đặt cơ chế thu phí tại eo biển. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho rằng đây là hành động “phi pháp, không thể chấp nhận và nguy hiểm đối với toàn cầu”, đồng thời kêu gọi cộng đồng quốc tế chuẩn bị phương án đối phó.

Sau cuộc họp G7 tại Pháp, các ngoại trưởng nhấn mạnh “sự cần thiết tuyệt đối” phải khôi phục tự do hàng hải an toàn và không thu phí tại Hormuz.

Trong khi đó, Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei, trong bài phát biểu đầu tiên trên cương vị mới, khẳng định đòn bẩy từ việc kiểm soát eo biển “phải tiếp tục được sử dụng”.

Đáng chú ý, trong các vòng đàm phán trước đây với Mỹ, Iran chưa từng đề cập đến việc kiểm soát Hormuz, mà chủ yếu yêu cầu nới lỏng trừng phạt và công nhận quyền phát triển hạt nhân vì mục đích hòa bình.

Tham vọng “thu phí Hormuz”

Hiện Iran đang phát tín hiệu muốn hợp thức hóa quyền kiểm soát này. Quốc hội nước này xem xét dự luật buộc các tàu vận tải phải trả phí khi đi qua eo biển, trong khi một số quan chức đề cập đến việc thiết lập “chế độ mới” tại Hormuz sau chiến sự.

Nếu được triển khai, cơ chế này cho phép Tehran hạn chế tàu thuyền của các nước đối địch, đồng thời gắn quyền tiếp cận tuyến vận tải trọng yếu với các lợi ích địa chính trị.

Tuy nhiên, giới chuyên gia luật quốc tế phản đối mạnh mẽ. Ông James Kraska, giáo sư tại Học viện Hải quân Mỹ, cho rằng việc áp phí là vi phạm nguyên tắc tự do quá cảnh trong eo biển quốc tế và không có cơ sở pháp lý.

Các quy định này được nêu trong Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển. Dù Iran và Mỹ không phải thành viên, nhiều nguyên tắc vẫn được xem là luật tập quán quốc tế.

Bất chấp tranh cãi pháp lý, Iran dường như đã tính toán chi tiết lợi ích kinh tế. Trung bình mỗi ngày có khoảng 20 triệu thùng dầu đi qua Hormuz, tương đương khoảng 10 tàu chở dầu cỡ lớn.

Nếu áp mức phí 2 triệu USD mỗi tàu, doanh thu có thể đạt 20 triệu USD/ngày, tương đương 600 triệu USD/tháng chỉ riêng dầu mỏ. Khi tính thêm khí LNG, con số này có thể vượt 800 triệu USD/tháng – tương đương 15-20% doanh thu xuất khẩu dầu của Iran. Mức thu này gần tương đương doanh thu của kênh đào Suez của Ai Cập trong điều kiện bình thường.

Theo các chuyên gia, áp lực từ các lệnh trừng phạt là động lực chính. Iran coi việc thu phí là cách bù đắp thiếu hụt kinh tế, với chi phí thấp nhưng hiệu quả cao.

Tín hiệu thử nghiệm trên thực tế

Tehran khẳng định eo Hormuz vẫn mở, nhưng không vô điều kiện. Các tàu “không thù địch” có thể đi qua nếu phối hợp với cơ quan chức năng Iran. Trên thực tế, một số dấu hiệu cho thấy cơ chế kiểm soát đã bắt đầu hình thành. Dữ liệu theo dõi tàu cho thấy nhiều tàu đi sát bờ biển Iran hơn, trong khi một số hãng vận tải được cho là đã trả phí để đảm bảo an toàn.

Theo Lloyd’s List, hơn 20 tàu đã sử dụng “hành lang mới” qua eo biển, trong đó ít nhất hai tàu được cho là đã trả khoảng 2 triệu USD.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran cũng thiết lập hệ thống đăng ký đối với tàu được phép đi qua, trong khi một số quốc gia đang đàm phán trực tiếp với Tehran để bảo đảm hành lang vận tải.

“Điều này đang diễn ra và có thể sẽ còn gia tăng nếu đàm phán không tiến triển”, ông Richard Meade, Tổng biên tập Lloyd’s List, nhận định. “Hiện ngành vận tải biển gần như rơi vào trạng thái tê liệt".