Cuộc đua kiểm nghiệm sầu riêng xuất khẩu: Container ùn ứ, doanh nghiệp 'hụt hơi'

Sầu riêng rớt giá nhưng áp lực lớn nhất lúc này không chỉ nằm ở đầu ra hay giá bán, mà là bài toán kiểm nghiệm cadimi và các chỉ tiêu kỹ thuật trước khi thông quan sang thị trường xuất khẩu.

Khi quy trình kiểm tra ngày càng siết chặt, thời gian chờ kéo dài, hàng loạt doanh nghiệp rơi vào cảnh “ngộp thở” vì chi phí đội lên từng ngày, trong khi chỉ cần một kết quả không đạt, cả container có thể mất trắng hàng tỷ đồng.

Container nằm chờ, doanh nghiệp mất ăn mất ngủ

Tại Đồng Tháp, bà Trần Thị Yến Thư, Giám đốc Công ty TNHH Trái cây Hồng Sang, cho biết chưa bao giờ hoạt động xuất khẩu sầu riêng lại căng thẳng như hiện nay.

“Có trường hợp doanh nghiệp test ở vườn hoặc phòng lab địa phương thì kết quả rất đẹp, chỉ 0.01 - 0.02, nhưng khi gửi sang phòng được phía Trung Quốc công nhận thì lại bị đánh giá không đạt. Điều này khiến doanh nghiệp gần như không thể chủ động hoàn toàn trong quá trình thu mua và xuất khẩu”, bà Thư nói.

Theo bà Thư, trước đây một lô hàng từ kho ở tỉnh Tiền Giang cũ sang tới chợ Trung Quốc chỉ mất khoảng 7 ngày. Nay do phải chờ đăng ký mẫu, lấy mẫu, xét nghiệm và trả kết quả, thời gian có thể kéo dài lên 10-15 ngày.

Mỗi ngày chờ đợi là thêm một ngày doanh nghiệp đối mặt nguy cơ hàng chín quá độ, nứt vỏ, giảm chất lượng. Với mặt hàng tươi sống như sầu riêng, tốc độ chính là yếu tố quyết định giá trị.

“Nếu một container bị trả về, mức lỗ có thể lên tới khoảng 1 tỷ đồng. Riêng công ty chúng tôi đã có 5 container phải quay đầu, thiệt hại hơn 5 tỷ đồng. Công suất kho có thể đóng 3 container/ngày, nhưng từ đầu tháng 5 đến nay chỉ xuất được khoảng 10 container”, bà Thư cho biết thêm.

Không chỉ doanh nghiệp, áp lực còn đè nặng lên cả chuỗi cung ứng. Tại nhiều vùng trồng miền Tây, thương lái dè dặt thu mua vì sợ rủi ro cadimi. Hàng đạt chuẩn không nhiều, trong khi quy trình lấy mẫu lại mang tính ngẫu nhiên.

Theo các doanh nghiệp, khi kiểm tra để xuất khẩu, đơn vị kiểm nghiệm sẽ lấy khoảng 10 trái ngẫu nhiên trong container, trộn phần cơm lại để xét nghiệm. Trong cùng một vườn, có cây nhiễm, cây không nhiễm, nên khả năng “dính” mẫu xấu là điều khó tránh.

Ông Võ Tấn Lợi, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đồng Tháp, cho biết hệ thống kiểm nghiệm hiện nay đang rơi vào tình trạng quá tải nghiêm trọng.

“Trước đây doanh nghiệp có thể đăng ký trước 7 ngày, nhưng nay nhiều nơi chỉ nhận lịch trong vòng 3 ngày trở lại. Có trường hợp xe container nằm ở khu vực Dầu Giây suốt 4 ngày vẫn chưa được lấy mẫu. Kết quả xét nghiệm đáng lẽ 3 ngày có thì nay kéo dài 5-7 ngày là chuyện bình thường”, ông Lợi nói.

Theo ông Lợi, nhiều doanh nghiệp hiện phải chọn giải pháp đầy rủi ro là cho xe chạy thẳng ra phía Bắc để tiết kiệm thời gian. Trong lúc container di chuyển, doanh nghiệp chờ kết quả xét nghiệm gửi về. Nếu đạt chuẩn thì tiếp tục thông quan, còn nếu không đạt hoặc hàng nằm chờ quá lâu ở cửa khẩu, doanh nghiệp gần như chỉ còn cách bán tháo để gỡ vốn.

Đại diện Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đồng Tháp cho biết thêm, có những container khi ra tới khu vực biên giới thì sầu riêng đã bị nứt vỏ, chảy nước do phải nằm chờ nhiều ngày. Trong tình huống này, doanh nghiệp thường buộc phải bán tháo để thu hồi vốn, với mức thiệt hại khoảng 800-900 triệu đồng/container, còn thời điểm giá cao có thể lỗ trên 1 tỷ đồng/container.

Đặc biệt với giống Monthong giá trị cao, thiệt hại còn nặng nề hơn. Theo Hiệp hội Sầu riêng Đồng Tháp, từng có doanh nghiệp lỗ tới 4 tỷ đồng chỉ với 3 container hàng.

Áp lực kiểm nghiệm xuất hiện đúng lúc sầu riêng vào chính vụ càng khiến thị trường thêm hỗn loạn. Giá sầu riêng tại vườn hiện chỉ quanh mức 28.000 đồng/kg, hàng đẹp xuất khẩu khoảng 30.000-32.000 đồng/kg, giảm 50-60% so với cùng kỳ năm ngoái.

Hệ thống kiểm nghiệm chưa theo kịp tốc độ tăng trưởng

Theo thông tin từ Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, tính đến ngày 11/5/2026, cả nước có 18 phòng kiểm nghiệm cadimi và 19 phòng kiểm nghiệm chất vàng O trong sầu riêng đang hoạt động. Trong đó, chỉ có 12 phòng kiểm được đồng thời cả cadimi và vàng O.

TP.HCM có 8 phòng kiểm nghiệm cadimi, Cần Thơ 4 phòng, Hà Nội 3 phòng, còn lại nằm rải rác ở Lâm Đồng, Đắk Lắk, Đà Nẵng và Cà Mau. Ngoài ra, hiện vẫn có 5 phòng kiểm nghiệm cadimi và 5 phòng kiểm nghiệm vàng O đang tạm dừng hoạt động.

Trong bối cảnh sản lượng xuất khẩu tăng mạnh, số lượng cơ sở xét nghiệm hiện tại được đánh giá chưa đủ đáp ứng nhu cầu thực tế.

Ông Nguyễn Đình Tùng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam (Vinafruit), cho rằng vấn đề hiện nay không chỉ nằm ở cadimi mà còn là năng lực toàn hệ thống kiểm nghiệm.

Theo ông Tùng, hoạt động xuất khẩu sầu riêng hiện phụ thuộc lớn vào tốc độ và năng lực xét nghiệm, trong khi số lượng cơ sở kiểm nghiệm hiện nay còn hạn chế nên khó đáp ứng nhu cầu thực tế. Vì vậy, cần mở rộng mạng lưới kiểm nghiệm, khuyến khích khu vực tư nhân tham gia đầu tư, đồng thời tận dụng cơ sở vật chất sẵn có để nâng cao năng lực phân tích và giảm áp lực quá tải kéo dài.

Theo các doanh nghiệp, hiện nhiều phòng xét nghiệm chỉ kiểm được một số chỉ tiêu nhất định. Có trường hợp doanh nghiệp phải lấy mẫu ở hai nơi khác nhau vì một phòng không đủ khả năng xét nghiệm toàn bộ yêu cầu. Điều này khiến chi phí logistics và thời gian chờ tăng thêm đáng kể.

Bài toán khó hơn nằm ở sự chênh lệch kết quả giữa các phòng xét nghiệm. Một số doanh nghiệp phản ánh kết quả tại phòng trong nước đạt chuẩn nhưng khi sang phòng được phía nước bạn công nhận lại cho ra chỉ số khác.

Điều này khiến doanh nghiệp rơi vào trạng thái bị động, khó kiểm soát rủi ro, đặc biệt với các lô hàng giá trị lớn.

Trước áp lực ngày càng lớn từ thị trường xuất khẩu, nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu thay đổi hướng đi để giảm phụ thuộc vào hàng tươi.

Bà Trần Thị Yến Thư cho biết doanh nghiệp đang chuyển một phần sang sản phẩm cấp đông và tách múi để xuất sang Mỹ, Australia. Dù sản lượng không lớn bằng thị trường Trung Quốc, đây vẫn là giải pháp giúp duy trì hoạt động thu mua và hạn chế đứt gãy chuỗi cung ứng.

Theo các chuyên gia, đây chỉ là giải pháp tình thế. Muốn giữ thị trường bền vững, ngành sầu riêng phải giải quyết tận gốc vấn đề chất lượng vùng trồng.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng cho rằng giải pháp lâu dài là xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn, cấp mã số vùng trồng, đẩy mạnh truy xuất nguồn gốc và hình thành chuỗi liên kết chặt chẽ giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng đã có công văn gửi UBND các tỉnh, thành phố và các cơ sở kiểm nghiệm nông sản về việc tháo gỡ vướng mắc nhằm thúc đẩy xuất khẩu sầu riêng và nông sản.

Theo đó, các địa phương được yêu cầu rà soát toàn diện hoạt động sản xuất, xuất khẩu; đồng thời chỉ đạo các cơ sở kiểm nghiệm bổ sung nhân lực, thiết bị, tổ chức làm việc linh hoạt để rút ngắn thời gian trả kết quả. Bộ cũng yêu cầu công khai quy trình, chi phí kiểm nghiệm và hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu từ thị trường nhập khẩu.

Theo lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, giải pháp cấp bách hiện nay là tạo điều kiện thuận lợi cho công tác kiểm định chất lượng nhằm tháo gỡ khó khăn cho xuất khẩu sầu riêng. Bộ đã đề nghị chủ tịch UBND các tỉnh, thành tăng cường chỉ đạo, kiểm tra và yêu cầu các đơn vị kiểm định không được từ chối kiểm nghiệm cho doanh nghiệp khi đủ điều kiện.

Sau nhiều năm tăng trưởng nóng, ngành sầu riêng Việt Nam đang bước vào giai đoạn thanh lọc mạnh mẽ. Những yêu cầu kỹ thuật từ thị trường xuất khẩu không còn dừng ở hình thức mà đã đi sâu vào kiểm soát chất lượng thực tế.

Trong ngắn hạn, áp lực kiểm nghiệm có thể khiến nhiều doanh nghiệp hụt hơi, hàng nghìn container tiếp tục đối mặt nguy cơ ùn ứ. Nhưng về dài hạn, đây cũng là phép thử bắt buộc nếu sầu riêng Việt Nam muốn giữ chỗ đứng ở thị trường tỷ dân.

Khi các thị trường nhập khẩu ngày càng siết tiêu chuẩn, cuộc cạnh tranh không còn nằm ở sản lượng hay giá rẻ, mà chuyển sang năng lực kiểm soát chất lượng và xây dựng chuỗi sản xuất minh bạch.

Và trong cuộc đua ấy, chỉ những doanh nghiệp đủ sức thích nghi, đủ khả năng kiểm soát vùng nguyên liệu và đáp ứng chuẩn kỹ thuật mới có thể đi đường dài.