Hành trình trả lại tên cho hơn 300.000 ngôi mộ liệt sĩ chưa rõ danh tính

Hơn 50 năm sau ngày đất nước thống nhất, Việt Nam vẫn còn gần 170.000 liệt sĩ chưa được tìm thấy và hơn 300.000 phần mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính.

Phía sau những con số ấy là hành trình chưa có điểm dừng của Đảng, Nhà nước, Quân đội và hàng triệu gia đình trong nỗ lực đưa những người đã ngã xuống trở về với tên tuổi, quê hương và người thân.

Theo Ban Chỉ đạo quốc gia 515 và các cơ quan chức năng, đến nay cả nước đã tìm kiếm, quy tập được hơn 950.000 hài cốt liệt sĩ; riêng từ năm 2013 đến nay quy tập được hơn 21.200 hài cốt liệt sỹ ở trong nước và trên hai nước bạn Lào, Campuchia. Tuy nhiên, hậu quả chiến tranh vẫn còn hiện hữu khi hàng trăm nghìn liệt sĩ chưa được tìm thấy hoặc chưa thể gọi đúng tên.

Chia sẻ với phóng viên Báo Điện tử VTC News, Thiếu tướng, PGS, TS Nguyễn Văn Sáu, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Lịch sử quốc phòng Việt Nam, cho rằng những con số trên cho thấy nhiệm vụ xác định danh tính liệt sĩ trong giai đoạn hiện nay có quy mô quốc gia, mang tính chất đặc biệt khó khăn, phức tạp và lâu dài.

Cuộc chạy đua với ký ức

Sau hơn 50 năm kể từ khi chiến tranh kết thúc, nhiều chiến trường xưa đã đổi thay bởi quá trình đô thị hóa, thiên tai và tác động của thời gian. Những cánh rừng, dòng sông, cao điểm từng là nơi chôn cất đồng đội nay không còn dấu vết.

Như tại khu vực Công viên Lê Thị Riêng (TP.HCM), nhiều năm qua, các lực lượng chức năng đã nhiều lần tổ chức tìm kiếm hố chôn tập thể các chiến sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.

Tại Quảng Ngãi, Gia Lai và nhiều địa phương khác, việc xác minh nơi an táng liệt sĩ vẫn phải dựa vào những tài liệu lưu trữ còn sót lại cùng ký ức của cựu chiến binh và người dân địa phương.

Tuy nhiên, cùng với sự khắc nghiệt của thời gian, không ít hồ sơ thất lạc, sơ đồ mộ chí bị hư hỏng, thông tin mai táng ban đầu không còn chính xác. Những cựu chiến binh từng trực tiếp chiến đấu, trực tiếp mai táng đồng đội nay đều đã ở tuổi xế chiều, nhiều người trí nhớ giảm sút, thậm chí đã qua đời. Bởi vậy, công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ hôm nay cũng là cuộc chạy đua với ký ức của những nhân chứng lịch sử.

Cựu chiến binh Nguyễn Văn Kim, nguyên chiến sĩ Tiểu đoàn 3, Trung đoàn 876, Sư đoàn 356, là một trong những nhân chứng như vậy. Sau khi xuất ngũ, cuộc sống của ông trở lại bình thường cho đến năm 2012, khi nhận được cuộc điện thoại từ bà Lưu Thị Lan, vợ liệt sĩ Nguyễn Hữu Thanh, nguyên Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 3. Người phụ nữ ấy đã chờ đợi tin chồng suốt 28 năm và ba lần lên Hà Giang (nay là tỉnh Tuyên Quang) tìm kiếm nhưng không có kết quả.

Tháng 6/2012, ông Nguyễn Văn Kim cùng một số đồng đội cũ trở lại Điểm cao 772 (Vị Xuyên, Tuyên Quang), nơi Tiểu đoàn trưởng Nguyễn Hữu Thanh hy sinh trong trận đánh ngày 12/7/1984. Từ những ký ức còn lưu giữ về trận chiến năm xưa, họ xác định được khu vực ông Thanh ngã xuống, cách chiến hào D1 khoảng 15m.

Tại đây, đoàn tìm kiếm phát hiện một số di vật quen thuộc, trong đó có chiếc khăn dù mà người tiểu đoàn trưởng vẫn thường mang theo khi còn sống. Sau 28 năm nằm lại nơi biên giới, một phần hài cốt của liệt sĩ Nguyễn Hữu Thanh đã được gia đình đưa về an táng tại quê nhà Quảng Trị.

Từ cuộc tìm kiếm ấy, ông Kim cùng nhiều cựu chiến binh mặt trận Vị Xuyên tiếp tục hỗ trợ lực lượng quy tập xác minh thông tin, tìm kiếm hài cốt đồng đội. Riêng cuối năm 2020, từ những chỉ dẫn của ông và đồng đội, lực lượng chức năng đã tìm thấy thêm 7 hài cốt liệt sĩ chưa xác định danh tính tại Điểm cao 772m.

Theo Thiếu tướng, PGS.TS Nguyễn Văn Sáu, công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ hiện nay là nhiệm vụ đặc biệt khó khăn, phức tạp và lâu dài.

"Có những thông tin phải được đối chiếu từ nhiều nguồn khác nhau mới có thể xác minh. Có những địa điểm từng là nơi chôn cất liệt sĩ, sau hàng chục năm, việc tìm kiếm gần như phải bắt đầu lại từ đầu", ông cho biết.

Trong bối cảnh ấy, việc tìm kiếm thông tin không thể chỉ dựa vào một nguồn duy nhất. Các cơ quan chức năng phải đồng thời rà soát hồ sơ quân nhân, nhật ký chiến đấu, sơ đồ chôn cất, tài liệu lưu trữ của quân đội và địa phương; gặp gỡ cựu chiến binh, dân công hỏa tuyến, người dân từng sinh sống tại chiến trường để đối chiếu, xác minh từng manh mối.

Song, hồ sơ và ký ức nhân chứng chủ yếu giúp khoanh vùng thông tin. Để xác định chính xác danh tính người đã hy sinh, khoa học công nghệ đang giữ vai trò quyết định.

Nếu như trước đây nhiệm vụ trọng tâm là tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ thì hiện nay, trọng tâm đang chuyển mạnh sang xác định danh tính bằng công nghệ hiện đại. Theo Thiếu tướng Nguyễn Văn Sáu, ADN là yếu tố mang tính quyết định trong quá trình xác định danh tính liệt sĩ.

"Các cơ quan chuyên môn sẽ lấy mẫu sinh phẩm từ hài cốt liệt sĩ và đối chiếu với mẫu ADN của thân nhân theo dòng mẹ hoặc huyết thống gần. Đây là công việc đòi hỏi công nghệ cao, hệ thống dữ liệu lớn cùng sự cẩn trọng, tỉ mỉ và chính xác tuyệt đối. Quá trình này đòi hỏi không chỉ trình độ khoa học công nghệ mà còn đòi hỏi lương tâm, đạo lý, sự cẩn trọng, cụ thể, tỉ mỉ và chính xác", Thiếu tướng Nguyễn Văn Sáu nhấn mạnh.

Theo ông, một trong những giải pháp mang tính chiến lược hiện nay là xây dựng cơ sở dữ liệu ADN thân nhân liệt sĩ trên quy mô quốc gia. Cơ sở dữ liệu này được xem là "chìa khóa" để giải quyết căn bản bài toán xác định danh tính hàng trăm nghìn liệt sĩ còn thiếu thông tin.

Khi dữ liệu đủ lớn và được cập nhật liên tục, việc đối sánh ADN sẽ nhanh hơn, chính xác hơn, tiết kiệm đáng kể thời gian và chi phí.

Nhằm đẩy nhanh tiến độ, Ban Chỉ đạo quốc gia 515 đang triển khai "Chiến dịch 500 ngày đêm" tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ bằng công nghệ ADN với mục tiêu lấy mẫu khoảng 232.000 phần mộ liệt sĩ chưa xác định thông tin.

Theo Thiếu tướng Nguyễn Văn Sáu, điều đó cho thấy quyết tâm rất lớn của Đảng, Nhà nước và Quân đội trong thực hiện đạo lý "uống nước nhớ nguồn".

Hành trình thực hiện lời hứa thiêng liêng

"Trả lại tên cho những người đã ngã xuống" - Thiếu tướng Nguyễn Văn Sáu cho rằng, đó chính là ý nghĩa lớn nhất của công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ hiện nay. Phía sau mỗi phần mộ chưa biết tên không chỉ là một người đã hy sinh vì Tổ quốc, mà còn là nỗi đau day dứt của gia đình, dòng họ, quê hương và cả dân tộc suốt nhiều thập kỷ.

Trả lại tên cho liệt sĩ cũng chính là trả lại ký ức, trả lại sự thật và trả lại sự tri ân xứng đáng cho những con người đã góp phần làm nên lịch sử dân tộc.

Thiếu tướng Nguyễn Văn Sáu

Về mặt chính trị, việc tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ thể hiện bản chất tốt đẹp của chế độ, sự tri ân của Đảng, Nhà nước, Nhân dân và Quân đội đối với những người đã cống hiến, hy sinh vì độc lập, tự do của đất nước.

Không để những người đã ngã xuống bị lãng quên cũng chính là lời khẳng định rằng Tổ quốc và Nhân dân đời đời ghi nhớ công lao của các anh hùng liệt sĩ. Ở góc độ lịch sử, mỗi trường hợp được xác định danh tính không chỉ giúp một gia đình tìm lại người thân mà còn góp phần làm sáng rõ thêm những trang sử chiến tranh cách mạng của dân tộc.

"Hàng trăm nghìn liệt sĩ vẫn chưa xác định được danh tính đồng nghĩa với việc lịch sử vẫn còn những khoảng trống chưa được lấp đầy. Vì vậy, trả lại tên cho liệt sĩ cũng chính là trả lại ký ức, trả lại sự thật và trả lại sự tri ân xứng đáng cho những con người đã góp phần làm nên lịch sử dân tộc", Thiếu tướng Nguyễn Văn Sáu chia sẻ.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày đất nước thống nhất, nhưng hành trình đi tìm đồng đội vẫn chưa dừng lại. Từ những cánh rừng, ngọn núi, khe suối, chiến trường xưa đến các phòng xét nghiệm ADN hiện đại; từ ký ức của những cựu chiến binh đến ngân hàng gen quốc gia đang từng bước được hình thành, tất cả đều hướng tới một mục tiêu chung: không để những người đã hy sinh vì Tổ quốc mãi mãi nằm lại khi chưa được định danh.

Quyết tâm ấy đang từng bước được hiện thực hóa thông qua "Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ". Theo Đại tá Lê Văn Sơn, Phó Cục trưởng Cục Chính sách - Xã hội, Tổng cục Chính trị Quân đội Nhân dân Việt Nam, từ khi triển khai đến nay, các lực lượng đã tìm kiếm, quy tập được 1.150 hài cốt liệt sĩ, đồng thời phát hiện thêm 3 mộ tập thể tại tỉnh Tuyên Quang.

Cùng với đó, 34 tỉnh, thành phố đã thành lập gần 300 tổ, đội với hơn 3.700 cán bộ, nhân viên tham gia lấy mẫu ADN đối với các phần mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin, tạo cơ sở quan trọng để đẩy nhanh quá trình xác định danh tính trong thời gian tới.

Những con số ấy cho thấy, cùng với sự hỗ trợ của khoa học công nghệ, lời hứa đưa các anh trở về với tên tuổi, quê hương và gia đình vẫn đang được các thế hệ hôm nay tiếp nối bằng trách nhiệm, lòng biết ơn và đạo lý "uống nước nhớ nguồn" của dân tộc.