Hoàn thiện thể chế, tạo đà phát triển an ninh mạng Việt Nam

Khi an ninh mạng trở thành bài toán quốc gia

Chỉ mới vài năm trước, bức tranh an ninh mạng Việt Nam được đặt trong tình trạng đáng báo động. Báo cáo từ mạng lưới tình báo toàn cầu Kaspersky Security Network năm 2018, Việt Nam nằm trong Top 3 quốc gia bị tấn công mạng nhiều nhất thế giới.

Thậm chí, theo báo cáo Security Endpoint Threat Report 2019 do Microsoft công bố (tháng 6/2020), Việt Nam là quốc gia có tỷ lệ nhiễm mã độc tống tiền (ransomware) cao nhất toàn khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Trên bảng xếp hạng Chỉ số An ninh mạng toàn cầu (GCI) của Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU) năm 2017, Việt Nam cũng từng ở vị trí rất thấp - thứ 100 thế giới.

Khi đó, an ninh mạng thường bị xem là yếu tố phụ. Các doanh nghiệp chủ yếu giải quyết bài toán bảo mật theo hướng vá chỗ trống: mua sắm thiết bị tường lửa, phần mềm diệt virus ngoại nhập và cho rằng “thế là đủ”. Hệ quả là khi phải đối mặt với các chiến dịch tấn công có chủ đích (APT) tinh vi, nhiều hệ thống nghìn tỷ dễ dàng trở thành mục tiêu, bị đánh sập mà tổ chức không hề hay biết cho đến khi dữ liệu đã bị tẩu tán hoặc khóa chặt.

Bức tranh ấy chỉ thực sự thay đổi khi hành lang pháp lý và thể chế quản lý Nhà nước có sự thay đổi mang tính bước ngoặt. Nhà nước đã quy định rõ ràng và luật hóa các tiêu chuẩn bảo vệ. Đầu tiên là áp dụng bắt buộc “Mô hình bảo đảm an toàn thông tin 4 lớp” (Chỉ thị số 14/CT-TTg ngày 7/6/2019) và quy định dành tối thiểu 10% ngân sách công nghệ thông tin cho an toàn thông tin.

Sự mở cửa và định hướng quyết liệt này đã lập tức biến an ninh mạng thành vấn đề hệ thống mang tính sống còn. Tổ chức, doanh nghiệp lớn trong nước không còn mua sắm thiết bị rời rạc mà chuyển sang xây dựng hoặc thuê ngoài các Trung tâm Vận hành An ninh mạng (SOC) chuyên nghiệp, có khả năng giám sát 24/7.

Nhờ sự liên kết hệ thống và chia sẻ thông tin tình báo, năng lực phòng thủ trên không gian số của Việt Nam đã có sự bứt phá ngoạn mục. Từ vị trí 100 vào năm 2017, Việt Nam nhảy vọt 50 bậc lên thứ 50 vào năm 2018, và chính thức vươn lên xếp hạng thứ 25/194 quốc gia trên bảng xếp hạng GCI 2020 của ITU. Tới GCI 2024, Việt Nam đã đứng thứ 17, ngang điểm với Tây Ban Nha và đặt mục tiêu xa hơn tới năm 2030 sẽ nằm trong nhóm 15 quốc gia đứng đầu thế giới.

Xây dựng lá chắn số từ nguồn lực nội sinh

Những con số kể trên cho thấy sự tiến bộ vượt bậc ở lĩnh vực an ninh mạng của Việt Nam trong những năm gần đây. Để đạt được những kết quả này, có vai trò không nhỏ của Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) trong việc định hướng, chỉ đạo và điều hành các đơn vị, doanh nghiệp hoàn thiện năng lực bảo mật. Sự định hướng tập trung quanh ba trụ cột:

Thứ nhất, tài trợ R&D và làm chủ công nghệ lõi. Thay vì để các doanh nghiệp Việt Nam tự lo liệu trong cuộc đua công nghệ khốc liệt, Bộ KH&CN đã đưa ra những chương trình khoa học trọng điểm cấp quốc gia (như Chương trình KC.01).

Thông qua cơ chế đặt hàng, ngân sách Nhà nước đã trợ lực cho hàng loạt viện nghiên cứu, trường đại học, tập đoàn công nghệ giải mã và làm chủ công nghệ bảo mật tiên tiến nhất như ứng dụng AI/Machine Learning trong phân tích hành vi bất thường, mật mã lượng tử, hay công nghệ giăng bẫy tin tặc. Đây là cơ sở quan trọng để các doanh nghiệp Việt xây dựng thành công các nền tảng SOC “Make in Vietnam”.

Thứ hai là định chuẩn quốc gia (TCVN). Một hệ thống an ninh mạng không thể hoạt động nếu thiếu bộ thước đo thống nhất. Bộ KH&CN đã chủ trì xây dựng và ban hành hàng loạt Tiêu chuẩn Quốc gia về an toàn thông tin, chuyển hóa từ các chuẩn mực khắt khe nhất của quốc tế. Những tiêu chuẩn này trở thành cẩm nang kỹ thuật, giúp các cơ quan, tổ chức không bị lạc lối khi đầu tư, đảm bảo hệ thống SOC xây dựng lên đạt độ tin cậy và khả năng tương thích cao nhất.

Cuối cùng là ươm tạo hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, bởi an ninh mạng được xác định là một cuộc chiến liên tục biến đổi. Thông qua các đề án hỗ trợ khởi nghiệp và quỹ phát triển KH&CN, cơ quan chủ quản đã tạo ra một môi trường thuận lợi để startup bảo mật Việt Nam phát triển. Những giải pháp ngách, sáng tạo từ các startup này đã được tích hợp vào nhiều hệ thống giám sát lớn, tạo ra một chuỗi cung ứng công nghệ nội địa vững chắc và linh hoạt trước các phương thức tấn công mới.

Qua quá trình đó, từ vị thế của một quốc gia có năng lượng yếu về an ninh mạng, Việt Nam đang vươn lên trở thành một nước có năng lực phòng thủ chủ động và hệ sinh thái sản phẩm an toàn thông tin nội địa mạnh mẽ. Chặng đường ấy minh chứng cho một thực tế: công nghệ là công cụ, nhưng thể chế mới là đường ray định hướng.

Sự vào cuộc đồng bộ của cơ quan quản lý, với tư duy kiến tạo công nghệ lõi từ Bộ KH&CN, đã và đang tạo ra hệ thống vững chắc, không chỉ là nền tảng bảo vệ tài sản dữ liệu của doanh nghiệp mà còn là bệ phóng để kinh tế số Việt Nam tự tin hội nhập và tăng trưởng vượt bậc trong kỷ nguyên toàn cầu hóa.