6h sáng, con hẻm nhỏ ở phường Bình Hoà (TP.HCM) bắt đầu có tiếng xe máy nổ. Chị Hạnh đứng trước chiếc xe tay ga, tay cầm chìa khóa nhưng chưa vội cắm vào ổ. Trong nhà, đứa con trai đang được ba giục đi học. Đầu hẻm, quán cà phê quen đã mở cửa.
Chị ngập ngừng vài giây rồi quay vào nói với chồng: “Thôi hôm nay em khỏi ngồi cà phê!". Một quyết định rất nhỏ, nhưng nếu để ý, nó không còn là chuyện của riêng chị Hạnh.
Những chuyến đi không còn “vô thức”
Giá xăng tăng trong thời gian ngắn không chỉ làm chi phí đi lại tăng lên mà còn khiến nhiều người bắt đầu nhìn lại thói quen di chuyển của mình.
Trước đây, việc lên xe đi đâu đó gần như là phản xạ. Ra ngoài mua ly cà phê, chạy một vòng siêu thị, ghé thăm bạn bè... mỗi hành trình đều không cần cân nhắc nhiều. Nhưng bây giờ, một câu hỏi bắt đầu xuất hiện: “Có cần thiết phải đi không?”.
Người dân bắt đầu thay đổi, chọn đi xe ôm công nghệ thay vì lái ô tô đi làm mỗi ngày.
Chị Hạnh làm kế toán cho một công ty ở Khu công nghiệp VSIP, quãng đường đi làm khoảng 7km. Dù thuận đường với chồng và con mỗi sáng nhưng từ trước tới nay chị không đi chung mà vẫn chạy xe riêng. Lý do là giờ làm của chị trễ hơn, thay vì đi sớm chị có thể thư thả ghé quán cà phê quen 30 phút.
"Trước đây 2 vợ chồng đi 2 xe thấy bình thường, giờ thì không vậy nữa", chị nói.
Suy nghĩ này của chị bắt đầu hình thành khi chị nhận ra một bình xăng hơn 70.000 đồng đã là chuyện của nhiều ngày trước. Hôm nay, vẫn chiếc xe của chị nhưng giá đã tăng thêm gần 30.000 đồng. Đó cũng là lý do chị thay đổi thói quen ngồi cà phê sáng, để cùng chuyến xe với chồng và con.
"Thật ra cà phê thì vẫn uống nhưng là mua mang đi. Giờ cả gia đình đi cùng chiếc xe lại có cái hay riêng, nhóc nhà tôi nó thích đi học mà có cả ba lẫn mẹ lắm", chị Hạnh nói.
Chị cho biết thói quen tiêu dùng của cả gia đình từ trước tới nay luôn "cứ tiện là đi". Giờ thì gom lại. Con số từ tiết kiệm vài lít xăng không quá lớn nhưng đủ để khiến chị thấy “không nên tiêu kiểu cũ nữa”.
Ở một góc khác của thành phố, anh Tuấn - một shipper, cũng đang điều chỉnh cách làm việc. Anh kể, sáng nay, khi mở ứng dụng, một đơn giao hàng hiện lên với quãng đường gần 12km. Anh suy nghĩ vài giây rồi bấm từ chối.
“Xa quá, tiền xăng ăn hết", anh nói.
Trước đây, những cuốc như vậy không phải vấn đề. Nhưng bây giờ, mỗi quyết định nhận đơn đều phải tính, phải chọn lọc. Không phải cuốc nào cũng chạy.
Shiper tính toán lại cách giao hàng, gom đơn một địa điểm - giao một lần duy nhất trong ngày, tránh việc chạy đi chạy lại.
Anh nói chiến lược của bản thân đã thay đổi: Ưu tiên đơn gần, gom nhiều đơn trong cùng khu, tránh giờ cao điểm. "Nếu cứ có đơn là chạy như trước, không tính toán thì có khi còn lỗ", anh thở dài.
Với những gia đình trẻ, tác động không đến từ một lần đổ xăng mà từ tổng chi tiêu mỗi tháng.
Anh Minh (29 tuổi, ngụ phường Thạnh Mỹ Tây) cho biết, trước đây, mỗi cuối tuần anh thường đưa vợ con đi chơi xa. Giờ thì hạn chế, không phải vì không có tiền mà thấy không cần thiết.
Thay vì những chuyến đi 40 - 70km, gia đình anh chuyển sang các hoạt động gần nhà. Điều đáng chú ý là sự thay đổi này không mang cảm giác thiếu thốn. “Nhiều khi mình đi vì quen thôi, chứ không phải vì cần", vợ anh - chị Lan nói thêm.
Chị Lan cũng cho biết đang bàn với chồng về việc cả nhà sẽ đi xe buýt đi làm, thay vì xe hơi như thường ngày. Nếu thực hiện được, gia đình sẽ tiết kiệm được khoảng 5 triệu đồng tiền xăng mỗi tháng.
Sự “co lại” cần thiết
Những câu chuyện như của chị Hạnh, anh Tuấn hay gia đình anh Minh hiện không phải cá biệt. Chúng diễn ra ở nhiều nơi, theo nhiều cách khác nhau. Không có phong trào, không có lời kêu gọi, chỉ là những điều chỉnh rất cá nhân. Nhưng khi những điều chỉnh cá nhân lặp lại, chúng tạo thành một chuyển động chung.
Theo các khảo sát tiêu dùng, chi phí đi lại thường chiếm khoảng 10 - 15% tổng chi tiêu của hộ gia đình đô thị - một tỷ lệ không lớn, nhưng có tính chất đặc biệt. Đó là có thể điều chỉnh ngay lập tức thông qua hành vi.
Nhiều người bắt đầu cho xe ô tô "trùm mền", đi làm bằng xe máy.
Không giống tiền nhà hay học phí, vốn cố định, chi phí xăng xe phụ thuộc vào cách mỗi người di chuyển mỗi ngày. Vì vậy, khi giá xăng tăng, phản ứng đầu tiên không phải là cắt giảm lớn, mà là những thay đổi rất nhỏ như: Bớt một chuyến đi, gom hai việc thành một, cân nhắc trước khi ra ngoài...
PGS.TS Nguyễn Thường Lạng - Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế (Đại học Kinh tế quốc dân) cho biết, khi giá xăng dầu tăng, chi phí đi lại của người dân bị ảnh hưởng rõ rệt, đặc biệt là với những người thường xuyên di chuyển.
Vì vậy, người dân có thể điều chỉnh một số thói quen sinh hoạt để tiết kiệm nhiên liệu, như: Hạn chế những chuyến đi không cần thiết, nếu có nhiều việc phải làm thì nên sắp xếp để thực hiện trong cùng một chuyến đi, tránh đi lại nhiều lần.
"Người dân cũng có thể ưu tiên đi bộ hoặc sử dụng xe đạp đối với những quãng đường ngắn. Điều này vừa tiết kiệm chi phí nhiên liệu, vừa tốt cho sức khỏe. Tăng cường sử dụng các phương tiện giao thông công cộng như xe buýt hoặc tàu điện đô thị nếu điều kiện cho phép. Đây cũng là xu hướng đang được nhiều đô thị lớn khuyến khích. Những công việc có thể thực hiện trực tuyến thì cũng nên tận dụng để giảm nhu cầu di chuyển...", PGS. TS Nguyễn Thường Lạng nói.
Theo các chuyên gia xã hội học, điểm đáng chú ý không nằm ở việc người dân tiết kiệm được bao nhiêu tiền xăng, mà ở nhóm đang bắt đầu thay đổi hành vi.
Những người thu nhập thấp vốn đã có xu hướng tiết kiệm từ trước, nên dư địa điều chỉnh không lớn. Ngược lại, khi giá xăng tăng, nhóm trung lưu - vốn quen với mức chi tiêu thoải mái hơn, mới là nhóm bắt đầu thay đổi rõ rệt.
Việc những người từng sử dụng ô tô cá nhân hàng ngày nay chuyển sang xe máy, hoặc cân nhắc lại từng chuyến đi, là một tín hiệu cho thấy chi phí năng lượng đang bắt đầu tác động trực tiếp đến cấu trúc tiêu dùng. Đây không chỉ là phản ứng ngắn hạn với giá xăng, mà là quá trình người tiêu dùng tự điều chỉnh lại cách phân bổ chi tiêu, cái gì thực sự cần, cái gì có thể giảm.
Trong chung cư, rủ nhau đặt nhiều đơn hàng - 1 tài xế; đi làm chung một xe - chia tiền xăng với nhau.
Ở góc nhìn rộng hơn, các chuyên gia cho rằng xăng dầu là một loại chi phí đặc biệt, vì nó gắn trực tiếp với hành vi hàng ngày. Chính đặc điểm này khiến biến động giá xăng không chỉ dừng lại ở việc làm tăng chi phí, mà còn kích hoạt một chuỗi điều chỉnh trong thói quen tiêu dùng.
Ban đầu có thể chỉ là giảm bớt một vài chuyến đi. Nhưng nếu kéo dài, nó có thể hình thành thói quen mới, tiêu dùng có tính toán hơn, hạn chế những chi phí không cần thiết.
Nhìn từ góc độ thị trường, những thay đổi rời rạc của từng cá nhân có thể chưa tạo ra khác biệt ngay lập tức. Nhưng khi những hành vi này lặp lại trên diện rộng, chúng có thể trở thành tín hiệu cho một xu hướng lớn hơn.
“Đó là sự chuyển dịch từ thói quen tiêu dùng theo sự tiện lợi sang tiêu dùng có cân nhắc về chi phí và hiệu quả. Một sự “co lại” cần thiết", PGS.TS Nguyễn Thường Lạng đánh giá.
Bình luận