Đưa công nghệ từ giảng đường ra thị trường trên mô hình spin-off

Kết nối nghiên cứu với nhu cầu thị trường

Đại học Phenikaa là một trong những cơ sở giáo dục đại học đang phát triển mô hình spin-off. Theo thông tin được công bố tháng 7/2025, đại học đã hình thành 9 doanh nghiệp spin-off và startup từ các dự án nghiên cứu, khởi nghiệp đổi mới sáng tạo.

Trong đó, Phenikaa-X hoạt động trong lĩnh vực công nghệ tự hành và các giải pháp số, phát triển những sản phẩm như robot và phương tiện tự hành. Đây là một ví dụ về việc kết quả nghiên cứu được tiếp tục phát triển trong môi trường doanh nghiệp, hướng tới ứng dụng thực tế.

Trao đổi với Báo Điện tử VTC News, PGS.TS Chu Cẩm Thơ, Phó Tổng Giám đốc Đại học Phenikaa, cho biết một trong những lợi thế của nhà trường là nằm trong hệ sinh thái Tập đoàn Phenikaa, nơi có cả hoạt động nghiên cứu, đào tạo, sản xuất và những đơn vị sử dụng sản phẩm công nghệ.

Hệ sinh thái này bao gồm các nhà máy, bệnh viện, trường học cùng nhiều lĩnh vực hoạt động khác. Điều đó tạo điều kiện để các nhóm nghiên cứu tiếp cận nhu cầu thực tế, đồng thời có thêm cơ hội thử nghiệm và phát triển sản phẩm.

Tuy nhiên, bà Thơ cũng cho rằng việc hình thành liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp không chỉ phụ thuộc vào sự hiện diện của các chủ thể, mà còn đòi hỏi đầu tư có hệ thống, từ xác định nhu cầu đến khả năng cung cấp giải pháp.

Các bên cần nhìn thấy vai trò, trách nhiệm và lợi ích của mình trong hệ sinh thái, đặc biệt phải xây dựng được niềm tin đối với sản phẩm nghiên cứu. Bởi trong cơ chế thị trường, đơn vị sử dụng có quyền lựa chọn công nghệ đáp ứng tốt nhất nhu cầu và hiệu quả hoạt động.

Quan điểm này cũng cho thấy một thách thức của mô hình spin-off, đó là có công nghệ mới chỉ là điều kiện ban đầu. Để trở thành doanh nghiệp có khả năng tồn tại trên thị trường, nhóm nghiên cứu còn phải giải quyết những vấn đề về vốn, quản trị, hoàn thiện sản phẩm và tìm kiếm khách hàng.

Trong bối cảnh đó, Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đặt ra yêu cầu thúc đẩy liên kết giữa Nhà nước, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp, lấy doanh nghiệp làm trung tâm của hoạt động đổi mới sáng tạo.

Mô hình spin-off là một trong những hướng đi phù hợp với mục tiêu đưa kết quả nghiên cứu ra khỏi phòng thí nghiệm, chuyển thành sản phẩm phục vụ sản xuất và đời sống.

Tháo gỡ rào cản để spin-off phát triển

Dù có tiềm năng, việc hình thành doanh nghiệp từ kết quả nghiên cứu tại Việt Nam vẫn còn hạn chế.

Theo báo cáo của Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) tại Hội nghị toàn quốc thúc đẩy liên kết viện nghiên cứu, trường đại học với cộng đồng doanh nghiệp ngày 23/10, trong số 991 doanh nghiệp được cấp Giấy chứng nhận doanh nghiệp khoa học và công nghệ, có 27 doanh nghiệp hình thành từ kết quả nghiên cứu của viện, trường, chiếm khoảng 2,7%.

Báo cáo chỉ ra nhiều điểm nghẽn trong quá trình thương mại hóa. Doanh nghiệp thường tham gia muộn vào hoạt động nghiên cứu, khiến yêu cầu về tính năng, giá thành và khả năng tích hợp chưa được xác định từ đầu. Nhiều kết quả nghiên cứu thiếu nguồn vốn hoàn thiện, dữ liệu vận hành, tiêu chuẩn và chứng nhận cần thiết để đưa ra thị trường.

Bên cạnh đó là những khó khăn trong định giá công nghệ, xác định quyền khai thác, phân chia lợi ích và tìm kiếm khách hàng đầu tiên.

Thực hiện Nghị quyết 57, Bộ KH&CN đã tham gia xây dựng, hoàn thiện hệ thống chính sách theo hướng tăng quyền tự chủ, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư nghiên cứu và tạo điều kiện thương mại hóa kết quả khoa học.

Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 cùng các văn bản hướng dẫn mở rộng cơ chế giao quyền, khai thác và phân chia lợi ích từ kết quả nghiên cứu. Những thay đổi này tạo thêm cơ sở pháp lý cho việc chuyển giao, cấp quyền sử dụng hoặc góp vốn bằng kết quả nghiên cứu theo quy định.

Các cơ chế mới cũng tạo điều kiện để nhà khoa học tham gia hoạt động tại doanh nghiệp, góp vốn, quản lý doanh nghiệp và hình thành doanh nghiệp khởi nguồn từ nghiên cứu. Đây là những vấn đề có liên quan trực tiếp đến quá trình phát triển mô hình spin-off trong các cơ sở giáo dục đại học.

Tại hội nghị ngày 23/10, Bộ trưởng KH&CN Vũ Hải Quân nhấn mạnh sự thay đổi trong phương thức tổ chức nghiên cứu. Nếu trước đây nhiều nhiệm vụ xuất phát từ đề xuất của nhà khoa học, thì hiện nay nghiên cứu cần gắn với đơn đặt hàng của Nhà nước, doanh nghiệp và xác định rõ sản phẩm đầu ra.

Theo Bộ trưởng, hiệu quả nghiên cứu phải được đo đếm bằng những sản phẩm cụ thể, thay vì chỉ dừng lại ở số lượng nhiệm vụ. Cơ quan quản lý cũng phải chủ động xây dựng chính sách, kết nối viện, trường với doanh nghiệp và hình thành những bài toán công nghệ cần giải quyết.

Đề cập đến chính sách hỗ trợ, ông Vũ Hải Quân cho biết Luật Công nghệ cao và Nghị định 260/2026/NĐ-CP đã bổ sung nhiều cơ chế dành cho doanh nghiệp đáp ứng điều kiện, trong đó có hỗ trợ kinh phí thực hiện nhiệm vụ công nghệ chiến lược do Nhà nước đặt hàng, hỗ trợ chi phí thử nghiệm sản phẩm lần đầu và tiếp cận hạ tầng nghiên cứu.

Bộ trưởng đồng thời nhìn nhận việc phổ biến chính sách chưa phải lúc nào cũng đến được đầy đủ với doanh nghiệp, nhà khoa học và những đối tượng thụ hưởng trực tiếp. Vì vậy, bên cạnh hoàn thiện thể chế, cần giúp các bên hiểu rõ và tiếp cận được những cơ chế hỗ trợ đã ban hành.

Để thúc đẩy liên kết đi vào thực chất, Bộ KH&CN đề xuất triển khai nhiều giải pháp từ quý IV/2026, bao gồm đồng tài trợ nghiên cứu theo phần vốn doanh nghiệp thực góp, hỗ trợ hoàn thiện và chứng nhận sản phẩm, tạo lập thị trường ban đầu cho công nghệ mới và phát huy vai trò các tổ chức trung gian chuyển giao.

Đáng chú ý, Bộ đề xuất hệ thống 10 chỉ số đánh giá hiệu quả liên kết, trong đó có chỉ số về số doanh nghiệp spin-off duy trì hoạt động sau ba năm. Cách tiếp cận này hướng tới đánh giá hiệu quả thực tế, thay vì chỉ ghi nhận số doanh nghiệp được thành lập.