Bỏ dở bằng tiến sỹ, chàng trai dùng AI 'bóc' gian lận của nhiều học giả có tiếng

Geng Hongwei, một nghiên cứu sinh tiến sỹ bỏ học giữa chừng, trở thành cái tên gây chú ý trong giới học thuật Trung Quốc khi liên tiếp phanh phui những vụ làm giả dữ liệu nghiên cứu của các học giả danh tiếng. Với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI) và các công cụ phân tích dữ liệu đơn giản, chàng trai xuất thân từ gia đình lao động nghèo đang tạo nên một làn sóng đòi hỏi tính minh bạch và trung thực trong nghiên cứu khoa học.

Geng Hongwei từng là nghiên cứu sinh tiến sỹ về sinh học tại Đại học Beihang – một trong những trường đại học danh tiếng của Trung Quốc. Sau nhiều năm theo đuổi con đường nghiên cứu, anh quyết định bỏ học vào năm 2025 và chuyển sang làm người tố giác các hành vi gian lận học thuật.

Hiện nay, Geng sở hữu hơn 2 triệu người theo dõi trên một nền tảng trực tuyến. Các video phân tích, bóc tách dấu hiệu bất thường trong các công trình nghiên cứu khoa học của anh thu hút sự quan tâm lớn từ công chúng, đặc biệt là những người quan tâm đến tính minh bạch trong giới học thuật.

Tên tuổi của Geng được biết đến rộng rãi sau một video đăng tải vào tháng 4, trong đó anh đặt nghi vấn về một công trình nghiên cứu của nhóm khoa học do Wang Ping, Trưởng khoa Khoa học và Công nghệ Sinh học thuộc Đại học Tongji, đứng đầu. Nghiên cứu này được công bố trên tạp chí khoa học danh tiếng Nature của Anh.

Trong video, Geng chỉ ra hàng loạt dấu hiệu bất thường trong dữ liệu nghiên cứu. Anh nhận thấy chữ số cuối cùng của phần lớn các số liệu trong một cột dữ liệu đều là số 5. Trong khi đó, các số ở một cột khác lại chênh lệch nhau chính xác 0,3 đơn vị, điều được cho là rất khó xảy ra trong điều kiện dữ liệu thực tế.

Không dừng lại ở đó, Geng còn phát hiện dữ liệu về cân nặng của 196 con chuột thí nghiệm đều được ghi nhận với độ chính xác đến hai chữ số thập phân. Theo anh, đây là điều bất thường bởi chuột là động vật di chuyển liên tục, rất khó để cân đo với độ chính xác cao như vậy trong điều kiện thực nghiệm thông thường.

Một chi tiết khác khiến anh nghi ngờ là trong tổng số 196 dữ liệu cân nặng, chỉ có duy nhất một số kết thúc bằng chữ số 0. Theo Geng, nếu đây là dữ liệu thu thập ngẫu nhiên thì khả năng xuất hiện kết quả như vậy là rất thấp. Anh cho rằng những con số này có dấu hiệu được tạo ra thay vì được ghi nhận từ quá trình thí nghiệm thực tế.

Trong video, Geng hài hước nhận xét rằng công trình nghiên cứu này dường như thể hiện “tình yêu đặc biệt với số 5” của các tác giả và khuyên nhóm nghiên cứu nên nâng cao kỹ năng “chế tác dữ liệu”.

Đoạn video nhanh chóng lan truyền trên mạng xã hội, thu hút khoảng 1,5 triệu lượt xem cùng gần 5.000 bình luận. Trước áp lực từ dư luận, Đại học Tongji điều tra nội bộ và đến tháng 5 thì chính thức thừa nhận có hành vi gian lận học thuật trong nghiên cứu nói trên.

Sau khi có kết quả điều tra, Wang Ping bị cách chức trưởng khoa và bị hạ hai cấp chức vụ. Trong khi đó, Jin Jiali, tác giả chính của bài báo khoa học, bị nhà trường sa thải.

Trước vụ việc trên, Geng từng đặt nghi vấn và công khai các dấu hiệu bất thường trong nhiều công trình nghiên cứu khác. Trong số đó có bài báo năm 2024 của nhóm nghiên cứu do Chen Quan, Trưởng khoa Khoa học Sự sống thuộc Đại học Nankai, công bố trên tạp chí Nature Cancer; và nghiên cứu của nhóm do Kang Tiebang, nhà nghiên cứu tại Trung tâm Ung thư Đại học Sun Yat-sen, công bố trên tạp chí Nature Cell Biology.

Điều đáng chú ý là phương pháp mà Geng sử dụng không hề phức tạp. Anh cho biết mình chủ yếu dùng Excel để tổng hợp và phân tích các mẫu dữ liệu, đồng thời tận dụng AI để kiểm tra tính xác thực của các hình ảnh trong bài nghiên cứu.

Theo Geng, nếu những người làm giả dữ liệu thực hiện một cách tinh vi hơn, anh có thể không phát hiện được. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều sai phạm lại để lộ những dấu hiệu khá rõ ràng khi được kiểm tra bằng các công cụ thống kê cơ bản.

Hoạt động của Geng cũng không còn là nỗ lực cá nhân đơn lẻ. Sau khi những video đầu tiên trở nên phổ biến, hàng trăm người đã chủ động liên hệ với anh để cung cấp thông tin về các trường hợp nghi ngờ gian lận học thuật khác.

Tuy nhiên, Geng cho biết anh không kiểm tra tràn lan mọi công trình nghiên cứu. Đối tượng anh tập trung là các bài báo được đăng trên hệ thống tạp chí thuộc Nature và do những học giả hàng đầu thực hiện. Nhiều người trong số này được công nhận bởi Chương trình Học giả Trường Giang của Trung Quốc hoặc nhận tài trợ từ Quỹ Khoa học Quốc gia dành cho các nhà khoa học trẻ ưu tú.

Theo anh, đây là nhóm đại diện cho trình độ nghiên cứu khoa học cao nhất của Trung Quốc. Nếu ngay cả những người đứng đầu lĩnh vực cũng vi phạm chuẩn mực đạo đức nghiên cứu, tác động tiêu cực sẽ lan rộng trong toàn bộ hệ thống học thuật.

Ít ai biết rằng người đang tạo nên làn sóng chống gian lận học thuật này lại xuất thân từ một gia đình lao động nhập cư nghèo ở vùng nông thôn tỉnh Liêu Ninh, phía đông bắc Trung Quốc.

Với quyết tâm thay đổi cuộc sống bằng con đường học vấn, Geng đã nỗ lực không ngừng để bước chân vào chương trình đào tạo tiến sỹ. Anh trở thành nghiên cứu sinh tiến sỹ vào năm 2020.

Tuy nhiên, sau 5 năm vật lộn với công việc nghiên cứu, Geng quyết định từ bỏ con đường học thuật vào năm ngoái. Anh thừa nhận mình là người theo đuổi lý tưởng và từng mong muốn tạo ra dù chỉ một đóng góp nhỏ nhưng thực sự có ý nghĩa cho lĩnh vực mà mình yêu thích.

Nhưng thực tế trong môi trường nghiên cứu không giống với những gì anh kỳ vọng. Anh hoàn toàn có thể hoàn thành các yêu cầu tối thiểu để nhận bằng tiến sỹ, nhưng điều đó khiến anh cảm thấy không thoải mái về mặt đạo đức và nghề nghiệp.

Việc tài khoản mạng xã hội bắt đầu mang lại nguồn thu nhập ổn định cũng góp phần củng cố quyết định rời bỏ con đường nghiên cứu truyền thống để tập trung vào hoạt động giám sát học thuật.

Dù nổi tiếng với các vụ phanh phui gian lận, Geng cho biết mục tiêu của anh không phải là công kích hay bêu xấu các nhà nghiên cứu. Trong nhiều trường hợp, anh chủ động tạo cơ hội để các cá nhân và tổ chức liên quan tự sửa chữa sai lầm trước khi sự việc trở nên nghiêm trọng hơn.

Trong một video gần đây, anh thậm chí chỉ nêu tên trường đại học thay vì công khai danh tính nhà nghiên cứu nhằm gửi tín hiệu cảnh báo để họ tự rà soát và khắc phục vấn đề.

Geng khẳng định mục tiêu cuối cùng của mình là thúc đẩy cải cách trong giới học thuật Trung Quốc. Theo anh, ít nhất các quy trình sao chép và kiểm chứng nghiên cứu cần được chuẩn hóa chặt chẽ hơn để hạn chế tình trạng dữ liệu sai lệch và nâng cao tính trung thực trong khoa học.

Từ một nghiên cứu sinh bỏ dở hành trình lấy bằng tiến sỹ, Geng Hongwei đang trở thành gương mặt tiêu biểu cho phong trào giám sát học thuật bằng công nghệ. Câu chuyện của anh cho thấy AI không chỉ là công cụ hỗ trợ nghiên cứu mà còn có thể trở thành "người gác cổng" giúp phát hiện những khoảng tối trong thế giới khoa học.