Con nước đổi dòng, người nuôi hàu tại Quảng Ninh điêu đứng

Tài sản tích cóp cả năm trời của người dân đang mất dần theo biến động bất thường của nguồn nước tại vùng cửa sông Bắc Luân, phường Móng Cái 1, tỉnh Quảng Ninh.

Những dây hàu từng ken đặc con, chờ ngày thu hoạch nay chỉ còn lại những vỏ rỗng bám đầy bùn nhớt. Với họ, mỗi con nước đổi dòng không chỉ cuốn đi mùa vụ mà còn kéo theo nỗi lo nợ nần, sinh kế bấp bênh.

Những bè hàu vắng tiếng cười

Một buổi sáng đầu hè, mặt nước cửa sông Bắc Luân phẳng lặng. Hàng trăm bè nuôi hàu vẫn nằm đó nhưng không còn cảnh người dân tất bật thu hoạch như những năm được mùa.

Ngồi trên chiếc xuồng nhỏ len qua các bè nuôi, ông Phạm Văn Vân (khu Tràng Vỹ, phường Móng Cái 1) lặng lẽ kéo lên một dây hàu đã ngả màu đen sẫm. Tách lớp vỏ bên ngoài, ông lắc đầu ngao ngán.

"Nhìn thế này là biết chết rồi. Trước đây dây nào cũng nặng trĩu, giờ kéo lên toàn vỏ rỗng, tỷ lệ chết có giàn lên tới 80% kéo theo vốn liếng đổ xuống sông coi như mất trắng", người đàn ông hơn 20 năm gắn bó với nghề nuôi hàu trên cửa sông Bắc Luân nói.

Ông Vân cho biết đã đầu tư hàng trăm triệu đồng để mua giống, gia cố bè và thuê nhân công nhưng chỉ sau vài tháng, hàu bắt đầu chết rải rác từ khoảng tháng 3 rồi lan rộng khắp bè nuôi.

Theo ông Vân, nhiều năm qua người nuôi ở khu vực này liên tục phải thích nghi với sự thay đổi của môi trường nước. Hàu nuôi không thể cố định một chỗ như trước, mà phải thường xuyên kéo ra, vào theo thủy triều.

Chi phí cho mỗi lần di chuyển khoảng 2-3 triệu đồng/bè nhưng điều khiến người dân lo lắng khi ra đến khu vực nước sâu lại phải đối diện với tình trạng các xuồng máy công suất lớn thường xuyên chạy qua khu vực nuôi hàu, tạo sóng mạnh làm đứt dây neo, gãy giàn, vỡ bè.

Dẫn chúng tôi tới một góc bè vừa bị gãy khung, chỉ vào những quả phao nhựa méo mó, có quả đã ngấm đầy nước bên trong, ông cho biết phao nhựa có giá cao gấp nhiều lần phao xốp, nhưng lại không phù hợp với vùng nuôi này bởi sóng đánh, phao cứng là gãy giàn ngay. Có quả mới dùng được thời gian ngắn đã thủng, ngấm nước.

Theo người nuôi, một giàn hàu cần hàng trăm quả phao và mỗi quả có giá 520.000 đồng nên chi phí thay thế lên tới hàng trăm triệu đồng. “Không thay phao nhựa thì không đúng quy định. Thay phao nhựa thì không phù hợp, thực tế bè nào thay phao nhựa thì chỉ sau một năm đã đứt, gãy giàn”, ông Vân băn khoăn.

Không riêng gia đình ông Vân, nhiều hộ dân tại khu vực gần núi Tổ Chim và Tràng Vỹ cũng rơi vào hoàn cảnh tương tự. Có hộ mất một nửa sản lượng, có hộ thiệt hại tới 80-90% số hàu chuẩn bị thu hoạch.

Trên một bè nuôi tại khu vực Tràng Vỹ, anh Nguyễn Văn Huyền vẫn chưa hết bàng hoàng khi nhắc đến vụ nuôi đầu tiên của gia đình. "Tôi vay mượn hơn 300 triệu đồng để làm bè, mua giống. Hàu đang phát triển tốt thì đột nhiên yếu dần rồi chết hàng loạt. Bây giờ vốn chưa thu được đồng nào, nợ thì vẫn còn nguyên", anh chia sẻ.

Khi con nước không còn như trước

Gia đình ông Nguyễn Văn Xuân có 6 giàn nuôi hàu tại khu vực cửa sông Bắc Luân. Ông Xuân đã gắn bó với nghề nuôi hàu hàng chục năm nay và còn nhận kéo giàn thuê cho các hộ dân mỗi khi con nước lên, xuống.

Theo ông Xuân, trước kia nước rút cũng chỉ trong khoảng hơn một tiếng nhưng thời điểm này nước cạn kéo dài khiến các giàn hàu phải phơi bãi quá lâu. Có nhiều ngày, hàu nằm trên bãi từ sáng tới chiều tối mới có con nước trở lại. Con hàu vốn sống phụ thuộc môi trường nước lưu thông nên việc phơi nắng nhiều ngày liên tục sẽ yếu dần rồi chết.

Ông Xuân cho rằng nguyên nhân lớn nhất là dòng chảy khu vực cửa sông Bắc Luân không còn thông thoáng như trước. Nhiều khu vực nước tù hơn, độ mặn cao hơn trước.

“Trước đây nước ra vào mạnh, giờ bãi bồi nhiều lên, nước rút là cạn trơ đáy. Có chỗ người đi bộ được luôn. Hàu phơi bãi lâu nên yếu, chết dần”, ông Xuân nói.

Dừng lại bên một bè còn xâm xấp nước phía dưới, ông Xuân dùng tay nhấc thử một dây hàu đã nuôi hơn 8 tháng. Những vỏ hàu xám đục bám ken dày đặc, nhưng khi tách thử chỉ còn lác đác vài con sống.

Người dân địa phương cho biết nghề nuôi hàu phụ thuộc gần như hoàn toàn vào điều kiện tự nhiên. Chỉ cần độ mặn thay đổi, dòng chảy bất thường hoặc nguồn nước bị xáo trộn là hàu có thể chậm lớn, suy yếu hoặc chết hàng loạt.

Vài năm trở lại đây, chế độ thủy văn ở khu vực cửa sông Bắc Luân có nhiều thay đổi, con nước lên xuống thất thường và lượng phù sa giảm, độ mặn biến động mạnh hơn trước.

Ông Phạm Văn Hưởng, một hộ có gần 10 năm nuôi hàu, cho rằng chính những thay đổi đó đang tác động trực tiếp đến vùng nuôi. "Ngày trước nước ổn định hơn. Bây giờ có thời điểm nước mặn kéo dài, lúc lại nhạt đột ngột sau những trận mưa lớn. Hàu rất nhạy cảm, gặp thay đổi liên tục là yếu đi ngay", ông nói.

Nhận định này cũng có cơ sở khi trước đây các cơ quan chuyên môn từng xác định hiện tượng hàu chết hàng loạt tại Quảng Ninh có liên quan đến sự thay đổi độ mặn, nguồn thức ăn tự nhiên suy giảm và sự xuất hiện của ký sinh trùng khi hàu suy yếu.

Theo người dân, điều đáng lo là những biến động môi trường ngày càng khó dự báo. Có những năm hàu phát triển bình thường nhưng chỉ trong vài tuần, tỷ lệ chết tăng nhanh khiến người nuôi không kịp trở tay.

"Nuôi hàu là nghề ăn nhờ con nước. Con nước thuận thì có đồng ra đồng vào. Con nước đổi khác là cả gia tài có thể mất chỉ sau vài tháng", một chủ bè nuôi nói.

Nỗi lo sau những vỏ hàu rỗng

Mỗi bè nuôi hàu cần đầu tư hàng trăm triệu đồng cho hệ thống phao nổi, dây treo, giống và công chăm sóc. Khi hàu chết, nhiều gia đình điêu đứng nhưng vẫn phải thuê nhân công thu gom, xử lý xác hàu để tránh ô nhiễm vùng nuôi.

Trên nhiều bè, những dây hàu chết được chất thành đống chờ vận chuyển vào bờ. Mùi tanh nồng bốc lên giữa nắng hè khiến không khí càng thêm ảm đạm.

"Đa phần các gia đình nuôi hàu đều phải vay ngân hàng hoặc người thân để có vốn đầu tư. Giờ hàu chết thì không biết lấy gì trả nợ. Có người tính bỏ nghề nhưng bỏ rồi cũng chẳng biết làm gì khác", ông Vân tâm sự.

Lãnh đạo UBND phường Móng Cái 1 cho biết, địa phương đã nắm bắt được tình hình và kiến nghị ngành chức năng quan tâm đánh giá môi trường nước tại khu vực nuôi, đặc biệt tại vùng cửa sông Bắc Luân, nơi tập trung nhiều bè nuôi hàu của người dân.

Trước mắt, địa phương đang tập trung rà soát các vùng nuôi để bàn giao cho các hộ dân và khuyến cáo việc phòng chống dịch bệnh cho thủy sản nuôi.

Bên cạnh đó, việc tăng cường quan trắc môi trường, cảnh báo sớm các nguy cơ bất lợi về nguồn nước cũng được xem là giải pháp cần thiết nhằm hạn chế rủi ro cho người nuôi.