Chính sách mới thúc đẩy liên kết Nhà nước – Nhà trường – Doanh nghiệp

Xóa bỏ “khoảng trống” cung - cầu công nghệ

Phát biểu tại Hội nghị toàn quốc thúc đẩy liên kết viện nghiên cứu, trường đại học với cộng đồng doanh nghiệp trong nghiên cứu, phát triển KH&CN cuối tháng 10, khi đề cập đến mối liên kết giữa “ba nhà” (Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp), Bộ trưởng KH&CN Vũ Hải Quân cho rằng phương thức tổ chức nghiên cứu KH&CN thời gian qua đã có sự chuyển biến mạnh mẽ.

Ông cho biết, nếu như trước đây, nhiều nhiệm vụ nghiên cứu bắt đầu từ ý tưởng của các nhà khoa học thì hiện nay, cách tiếp cận đang chuyển sang nghiên cứu xuất phát từ đơn đặt hàng của Nhà nước và doanh nghiệp, đồng thời xác định rõ sản phẩm đầu ra. Việc thúc đẩy liên kết giữa “ba nhà” đang gắn với những lĩnh vực sản xuất, kinh doanh cụ thể, không chỉ tập trung vào các công nghệ đang thu hút nhiều sự quan tâm như trí tuệ nhân tạo (AI) hay chip bán dẫn.

Điều này phù hợp với tư tưởng Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, đặt ra yêu cầu tái cấu trúc toàn diện hoạt động khoa học và công nghệ. Trọng tâm của sự chuyển dịch là thay thế tư duy nghiên cứu dựa trên năng lực và sở thích thuần túy sang cơ chế đặt hàng xuất phát từ thực tiễn.

Thời gian qua, Bộ KH&CN đã dành nhiều nguồn lực và thời gian cho công tác xây dựng thể chế, trong đó có việc xây dựng nhiều luật. Tuy nhiên, theo Bộ trưởng, yêu cầu đặt ra hiện nay là phải thúc đẩy mạnh hơn việc triển khai chính sách và các mô hình liên kết, qua đó chuyển hoá nguồn lực nghiên cứu thành kết quả ứng dụng.

Bộ trưởng đồng thời khẳng định, Bộ KH&CN sẽ tiếp tục phối hợp với các bộ, ngành, thúc đẩy những mô hình liên kết cụ thể, trong đó xác định rõ bài toán cần giải quyết, trách nhiệm của từng bên và sản phẩm cần đạt được.

Báo cáo của Bộ KH&CN cho thấy, hiện nay liên kết giữa ba nhà vẫn còn khoảng cách đáng kể, từ đầu tư nghiên cứu, nhân lực đến thương mại hoá.

Theo số liệu Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu năm 2026, chi nghiên cứu và phát triển (R&D) do doanh nghiệp thực hiện của Việt Nam chỉ tương đương 0,3% GDP, trong khi tỉ lệ này ở Singapore là 1,3%, Trung Quốc 2,1% và Hàn Quốc 4,2%, cao gấp khoảng 14 lần Việt Nam.

Nhà nghiên cứu làm việc trong doanh nghiệp chiếm 27,5% tổng số nhà nghiên cứu, thấp hơn nhiều so với mức 81,9% của Hàn Quốc. Tỉ lệ công bố khoa học có hợp tác giữa khu vực nghiên cứu công và doanh nghiệp của Việt Nam cũng chỉ đạt 1,8%, thấp hơn đáng kể so với 8,2% của Trung Quốc.

Một con số đáng lưu ý, đến ngày 22/8, các sàn giao dịch được tổng hợp có khoảng 62.548 công nghệ chào bán nhưng chỉ có 750 nhu cầu tìm mua, tương đương khoảng 83 công nghệ chào bán trên một nhu cầu. Từ tháng 1 đến tháng 8 năm nay, các sàn chỉ ghi nhận 72 giao dịch thành công với tổng giá trị 11,233 tỷ đồng.

Theo Thứ trưởng Bộ KH&CN Lê Xuân Định, hiệu quả liên kết giữa “ba nhà” không thể chỉ đo bằng số lượng biên bản hợp tác, mà phải thể hiện qua cơ chế phân chia lợi ích, dòng tiền và trách nhiệm cụ thể của các bên.

Các vướng mắc không chỉ nằm ở nguồn vốn mà còn ở cách tổ chức hợp tác. Doanh nghiệp tham gia muộn khiến tính năng, giá thành và khả năng tích hợp chưa được thống nhất từ đầu; kết quả nghiên cứu thiếu dữ liệu vận hành, tiêu chuẩn, chứng nhận và vốn hoàn thiện. Các bên còn lúng túng về định giá, quyền khai thác, chia sẻ lợi ích và trách nhiệm khi thử nghiệm. Sản phẩm mới khó tìm khách hàng đầu tiên, trong khi hiệu quả sau nghiệm thu chưa được theo dõi thường xuyên.

Từ những vấn đề này, Bộ KH&CN xác định yêu cầu trọng tâm là đưa các cơ chế mới vào thực tế, duy trì hợp tác từ hình thành bài toán đến khi công nghệ được sử dụng. Nhà nước kiến tạo điều kiện, hỗ trợ và chia sẻ rủi ro theo quy định; viện, trường phát triển giải pháp; doanh nghiệp xác định nhu cầu, cùng đầu tư, tiếp nhận và thương mại hóa.

Bộ KH&CN cũng đã có những đề xuất triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp để thúc đẩy mối quan hệ “ba nhà” từ cuối năm 2026 bao gồm: tập trung vào công tác đo lường kết quả, liên kết bằng 10 chỉ số, khai thác dữ liệu sẵn có; đồng tài trợ theo vốn doanh nghiệp thực góp rồi gắn phân bổ kinh phí cho viện, trường với kết quả hợp tác và chuyển giao công nghệ; nâng cao năng lực tiếp nhận của doanh nghiệp, tạo lập thị trường ban đầu cho sản phẩm mới; phát huy vai trò tổ chức trung gian, cụ thể hóa quyền tự chủ trong nghiên cứu và chuyển giao công nghệ.

Cầu nối thực chiến đưa nghiên cứu ra thị trường

Là đơn vị trực thuộc, được Bộ KH&CN giao nhiệm vụ, thời gian qua, Viện Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NACENTECH) đang trực tiếp triển khai các chương trình kết nối “ba nhà”, đồng thời cung cấp các dịch vụ đổi mới sáng tạo, hỗ trợ doanh nghiệp khởi nguồn nhằm dẫn dắt hoạt động đổi mới sáng tạo quốc gia.

Một trong những nhiệm vụ cụ thể, NACENTECH đang phối hợp với các địa phương xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), đồng thời tham gia đánh giá các doanh nghiệp đăng ký thử nghiệm sản phẩm, giải pháp công nghệ. Đơn cử, tại Hà Nội, các chuyên gia của Viện đang tham gia vào quá trình nghiên cứu, đề xuất thử nghiệm sandbox đối với những hệ thống gồm các loại xe tự lái như taxi, xe bus, xe giao hàng, xe dọn vệ sinh môi trường trên khu công nghệ cao Hòa Lạc.

Viện cũng đã phát triển mạng lưới 6 Innovation Hub tại Hà Nội, TP.HCM, Hưng Yên, Hòa Lạc và Thanh Hóa; thúc đẩy hợp tác với các trường đại học, doanh nghiệp trong đào tạo, nghiên cứu và chuyển giao công nghệ.

Từ tháng 5 năm nay, NACENTECH đã phối hợp với Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải triển khai chương trình đào tạo thực nghiệm về bán dẫn, đưa hơn 100 sinh viên tiếp cận công nghệ bán dẫn; bố trí các tiến sĩ, chuyên gia làm giảng viên đồng cơ hữu và xây dựng không gian làm việc chung tại trường.

Ở chiều kết nối với doanh nghiệp, Viện hợp tác với các đối tác nước ngoài như Hàn Quốc để nghiên cứu ứng dụng chip AI, đồng thời ký hợp đồng tư vấn chuyển giao công nghệ cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ trong lĩnh vực sản xuất, đưa nhiều sản phẩm ra thị trường.

Những hoạt động này hướng tới hình thành chuỗi liên kết từ nghiên cứu, đào tạo, thử nghiệm đến ứng dụng và thương mại hóa, lấy nhu cầu của doanh nghiệp và thị trường làm thước đo hiệu quả.

“Ba nhà phải quan hệ hết sức là gắn kết với nhau ngay từ đầu. Khi mà chúng ta cùng nhau đặt bài toán, Nhà nước sẽ đồng hành để điều chỉnh các cơ chế, nhà khoa học sẽ cùng doanh nghiệp để xác định ngay kết quả nghiên cứu có thể tiếp cận được với thị trường hay không. Kết quả thương mại hóa chính là thước đo cuối cùng để đánh giá kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học. Vì vậy, mối quan hệ ba nhà phải thực sự hữu cơ, gắn kết với nhau”. TS. Nguyễn Đắc Bình Minh khẳng định.