Thời điểm vàng để Việt Nam kiến tạo hệ sinh thái AI chủ quyền

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) tái định hình cấu trúc kinh tế và trật tự an ninh toàn cầu, quyền làm chủ công nghệ không đơn thuần là cuộc đua thương mại của các tập đoàn công nghệ, mà trở thành chiến lược sống còn của từng quốc gia. Hãng nghiên cứu Gartner dự báo năm 2026 đánh dấu thời điểm bùng nổ của xu hướng “AI chủ quyền” (Sovereign AI), khi chính phủ các nước buộc phải thiết lập quyền kiểm soát trực tiếp đối với năng lực tính toán và dữ liệu nội địa nhằm hạn chế sự phụ thuộc vào các tập đoàn công nghệ đa quốc gia.

Quy mô đầu tư cho hạ tầng AI toàn cầu được Tập đoàn Dữ liệu Quốc tế (IDC) ước tính sẽ vượt mốc 1.000 tỷ USD vào năm 2029. Tại Đông Nam Á, các sáng kiến bản địa như SEA-LION của Singapore hay Sahabat-AI của Indonesia cho thấy áp lực cạnh tranh gay gắt trong việc xây dựng mô hình ngôn ngữ riêng. Đối với Việt Nam, giai đoạn 2025 - 2026 được xem là “thời điểm vàng” để hiện thực hóa một hệ sinh thái AI độc lập, tự chủ và mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc.

Sự chuyển mình của AI chủ quyền tại Việt Nam ghi dấu ấn kiến tạo mang tính dẫn dắt từ Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN), với sự chuyển dịch căn bản từ khuyến khích ứng dụng sang mục tiêu làm chủ công nghệ nguồn.

Tại sự kiện AWS Cloud and AI Day Hà Nội diễn ra ngày 29/9, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Hoàng Minh nhấn mạnh Việt Nam không chỉ dừng lại ở việc mở rộng hạ tầng hay ứng dụng AI riêng lẻ, mà tập trung kiến tạo một hệ sinh thái hoàn chỉnh giữa cơ quan quản lý, viện nghiên cứu và khối doanh nghiệp nhằm từng bước tự chủ và phát triển các công nghệ tiên tiến.

Để xây dựng nền tảng tự chủ vững chắc, cơ quan quản lý nhấn mạnh chiến lược “AI mở”, trong đó Việt Nam định hướng làm chủ các nền tảng mã nguồn mở, tối ưu hóa theo ngữ pháp, ngôn ngữ và đặc thù văn hóa quốc gia để thiết lập năng lực cạnh tranh bình đẳng thay vì bị lệ thuộc vào những hệ sinh thái đóng xuyên biên giới.

Song song với định hướng chiến lược, Bộ KH&CN đã triển khai khung hành động quyết liệt nhằm thiết lập chuẩn mực an toàn cho hệ thống máy học. Việc ban hành Thông tư số 05/2026/TT-BKHCN quy định về Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia đã xác lập bốn nguyên tắc cốt lõi: bảo đảm an toàn và độ tin cậy; tôn trọng quyền con người và sự công bằng; hướng tới lợi ích xã hội bền vững; và khuyến khích đổi mới sáng tạo có trách nhiệm.

Cùng với đó, dòng vốn đầu tư đang được điều phối tập trung để tài trợ trực tiếp cho những viện nghiên cứu đầu ngành và các doanh nghiệp công nghệ sâu.

Nền tảng pháp lý tiếp tục được củng cố toàn diện khi Luật Trí tuệ nhân tạo chính thức có hiệu lực từ ngày 1/3, thiết lập cơ chế quản trị rủi ro theo ba cấp độ (thấp, trung bình, cao) và quy định bắt buộc gắn nhãn nội dung do AI tạo ra. Kết hợp cùng Luật Công nghiệp công nghệ số và Luật Dữ liệu, hành lang thể chế khép kín này tạo lập cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), đưa toàn bộ hoạt động xử lý dữ liệu và thuật toán vận hành tại Việt Nam vào ranh giới tài phán pháp lý nội địa.

Sự hội tụ của hạ tầng siêu tính toán, dữ liệu bản địa và nguồn nhân lực

Hệ sinh thái AI chủ quyền không thể vận hành trên các máy chủ đặt ngoài lãnh thổ. Trong hai năm qua, năng lực điện toán phục vụ xử lý AI tại Việt Nam đã ghi nhận bước nhảy vọt về quy mô phần cứng.

Tập đoàn FPT hợp tác cùng NVIDIA vận hành Nhà máy AI (AI Factory) trị giá 200 triệu USD trang bị hệ thống siêu máy tính sử dụng GPU H100. Cùng thời điểm, hệ sinh thái Viettel Cloud AI-Native đưa vào vận hành trung tâm dữ liệu chuẩn Tier III tại Khu công nghệ cao Hòa Lạc với các cụm GPU NVIDIA H200 tiên tiến sở hữu bộ nhớ 141 GB mỗi chip.

Năng lực tính toán nội địa cho phép các tổ chức, doanh nghiệp trong nước xử lý các mô hình phức tạp mà không phải đưa dữ liệu nhạy cảm ra nước ngoài, hình thành mô hình Đám mây AI Chủ quyền (Sovereign AI Cloud) bảo đảm tuyệt đối tính an toàn thông tin.

Bên cạnh hạ tầng phần cứng, lớp dữ liệu bản địa và mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) thuần Việt đang phát triển thực chất. Các giải pháp như mô hình VT-Super-120B quy mô 120 tỷ tham số của Viettel AI và PhởGPT của VinAI đã giải quyết triệt để bài toán thấu hiểu phương ngữ, ngữ cảnh lịch sử, phong tục tập quán và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam - những “điểm mù” mà các mô hình ngoại nhập thường xuyên diễn giải thiếu chính xác.

Để đo lường năng lực thực tế, bộ tiêu chuẩn đánh giá VMLU (Vietnamese Multitask Language Understanding) với hơn 10.000 câu hỏi trắc nghiệm trải rộng trên 58 lĩnh vực chuyên môn đã trở thành thước đo quy chuẩn chung, đảm bảo các thuật toán phát triển đạt chuẩn mực về độ chính xác và tính trung lập. VMLU là nền tảng đánh giá và xếp hạng các mô hình LLM tiếng Việt do Zalo AI phối hợp với Viện Khoa học & Công nghệ Tiên tiến Nhật Bản (JAIST) xây dựng và cung cấp miễn phí cho cộng đồng từ tháng 11/2023.

Động lực vận hành toàn bộ hệ thống này là lực lượng chuyên gia và kỹ sư công nghệ ngày càng lớn mạnh. Theo báo cáo thường niên của Oxford Insights, Việt Nam đã vươn lên vị trí thứ 5 trong khu vực ASEAN về Chỉ số Sẵn sàng AI của Chính phủ.

Thông qua sự kết nối của Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC), đề án đào tạo 50.000 kỹ sư chất lượng cao trong lĩnh vực bán dẫn và trí tuệ nhân tạo đang được đẩy mạnh, cung ứng nguồn nhân lực nòng cốt làm chủ các kỹ thuật tinh chỉnh mô hình, tối ưu hóa tham số và bảo vệ an ninh thuật toán trong dài hạn.

Để tối ưu hóa nguồn lực trong giai đoạn bứt phá, chiến lược phát triển AI mang bản sắc Việt đòi hỏi sự thực tế và tập trung cao độ. Thay vì dồn nguồn lực chạy đua phát triển mô hình nền tảng đa năng khổng lồ, con đường bền vững của Việt Nam là làm chủ mô hình AI chuyên ngành sâu.

Việc huấn luyện thuật toán dữ liệu sạch, chuyên biệt hóa cho từng lĩnh vực mũi nhọn như nông nghiệp chính xác, hỗ trợ chẩn đoán y tế cơ sở, quản trị rủi ro tài chính số và tối ưu hóa quy trình thủ tục hành chính công được các chuyên gia đánh giá sẽ mang lại giá trị gia tăng tức thì cho xã hội.

Đồng thời, khái niệm “Đám mây AI Chủ quyền” cần được bảo đảm trên toàn bộ vòng đời sản phẩm. “Chủ quyền” không dừng lại ở lưu trữ dữ liệu trong nước mà phải kiểm soát toàn diện từ câu lệnh đầu vào, véc-tơ hóa ngữ nghĩa, trọng số mô hình, nhật ký suy luận cho đến việc tự chủ quản lý khóa mã hóa bảo mật. Cách tiếp cận đa tầng này giúp loại trừ nguy cơ bị tấn công đầu độc dữ liệu, thao túng thuật toán hoặc rò rỉ các bí mật dữ liệu của cơ quan Nhà nước và doanh nghiệp.