Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia: Mô hình '3 nhà' và cơ chế sandbox

Từ “3 nhà” đến những bài toán thực tế

Trong quá trình xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia, mối liên kết giữa “3 nhà” (Nhà nước - nhà trường - nhà doanh nghiệp) được xem là một trong những yếu tố quan trọng để rút ngắn khoảng cách từ nghiên cứu đến đưa ứng dụng ra thị trường.

Trao đổi với PV Báo Điện tử VTC News, ông Đỗ Tiến Thịnh, Phó Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC), cho rằng, mô hình “3 nhà” không chỉ dành riêng cho các công nghệ tiên tiến như AI mà cần được đặt trong toàn bộ hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Điểm quan trọng là phải xác định cụ thể lợi ích của từng bên trong từng hoạt động, chẳng hạn thương mại hóa một sáng chế hay triển khai một công nghệ mới.

Theo ông Thịnh, một cách tiếp cận có thể tham khảo từ quốc tế là khi Nhà nước tài trợ nghiên cứu cho trường đại học, có thể yêu cầu sự tham gia của một tỷ lệ nhất định các nhà nghiên cứu đến từ doanh nghiệp. Cách làm này giúp kết quả nghiên cứu bám sát nhu cầu thực tế ngay từ đầu, thay vì chờ đến khi hoàn thành mới tìm đầu ra.

“Hiện nay, Bộ Giáo dục, Bộ Khoa học và Công nghệ cũng như các bộ ngành khác đều đang đồng hành để làm sao đi vào từng dự án cụ thể, gắn các nhà với nhau”, Phó Giám đốc NIC nhấn mạnh.

Thực tế tại Trường Cơ khí - Ô tô, Đại học Công nghiệp Hà Nội cho thấy mối liên kết này đang được hình thành theo hướng ngày càng thực chất. PGS.TS Hoàng Tiến Dũng, Hiệu trưởng nhà trường, cho biết, trường thường xuyên lắng nghe nhu cầu của doanh nghiệp để cải tiến đội ngũ và cơ sở vật chất. Nhiều doanh nghiệp đã hỗ trợ thiết bị gia công hiện đại, chuyển giao công nghệ và phối hợp đào tạo nhân lực chất lượng cao với nhà trường.

Đối với những lĩnh vực mới như AI hiện thân, robot hay tự động hóa, nhà trường cũng đang phối hợp với doanh nghiệp và các trường đại học khác để xác định hướng nghiên cứu. Đặc biệt, trong mối quan hệ đó, doanh nghiệp có thể đặt ra bài toán thực tế, nhà trường và các nhà khoa học sẽ nghiên cứu, tìm ra giải pháp phù hợp.

Đây chính là điểm khác biệt giữa liên kết “3 nhà” mang tính hình thức với một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo thực chất: doanh nghiệp không chỉ xuất hiện ở khâu tuyển dụng, mà tham gia ngay từ lúc xác định bài toán, nghiên cứu, thử nghiệm đến thương mại hóa.

Sandbox để công nghệ mới có “đất” thử nghiệm

Nếu “3 nhà” tạo ra sự kết nối giữa các chủ thể thì sandbox được kỳ vọng tạo ra không gian để công nghệ mới được kiểm chứng trước khi triển khai rộng.

Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được Quốc hội ban hành năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1/10/2025, tạo thêm cơ sở pháp lý cho việc thúc đẩy hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Năm 2026, yêu cầu hoàn thiện cơ chế thử nghiệm có kiểm soát tiếp tục được đặt ra nhằm tháo gỡ những rào cản mà công nghệ mới thường gặp khi khuôn khổ pháp luật chưa theo kịp tốc độ phát triển.

Hà Nội là một ví dụ rõ nét. Thành phố xác định sandbox nhằm tạo không gian pháp lý để công nghệ, sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh mới được thử nghiệm trong phạm vi, thời gian và điều kiện kiểm soát; qua đó vừa đánh giá hiệu quả, rủi ro, vừa tạo cơ sở hoàn thiện chính sách.

Cuối tháng 9, Hà Nội tiếp tục triển khai bước đi mới khi phối hợp với doanh nghiệp nghiên cứu, đề xuất sandbox cho phương tiện bay tự hành EHang. Lộ trình dự kiến gồm xây dựng mô hình quản lý giao thông cho hệ thống máy bay không người lái và trung tâm điều hành tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc, chia thành 4 giai đoạn.

Điểm đáng chú ý là sandbox không đơn thuần là “nới” quy định. Mô hình này phải đi cùng cơ chế đánh giá, giám sát, quản trị rủi ro và xác định rõ trách nhiệm của các bên. Với những công nghệ tác động trực tiếp tới an toàn, dữ liệu, quyền lợi người dùng hay sức khỏe con người, việc thử nghiệm càng cần được giới hạn và kiểm soát chặt chẽ.

Tạo “bệ thử” từ chuỗi liên kết đủ chặt

Dù cơ chế đang được mở rộng, thực tế tại các cơ sở nghiên cứu và đào tạo cho thấy không ít điểm nghẽn vẫn tồn tại.

PGS.TS. Hoàng Tiến Dũng cho rằng với các công nghệ cao như AI và AI hiện thân, khó khăn trước mắt liên quan đến trang thiết bị và nguồn nhân lực phục vụ. Ông đồng thời nhấn mạnh nhu cầu đầu tư có trọng tâm vào hạ tầng, thiết bị và dữ liệu để hình thành năng lực nghiên cứu đủ mạnh, trong khi vẫn phải bảo đảm an toàn, an ninh.

Một vấn đề khác là khoảng cách giữa năng lực đào tạo và yêu cầu của công nghệ. Theo ông Đỗ Tiến Thịnh, Việt Nam có tiềm năng lớn về nhân lực nhưng đội ngũ chuyên gia chất lượng cao vẫn cần được nâng cấp. Việc đào tạo lại giảng viên, đưa sinh viên tiếp cận doanh nghiệp sớm và dùng chung phòng lab là những giải pháp quan trọng cần triển khai trong thời gian tới.

Ở cấp chính sách, thách thức còn nằm ở việc chuyển những định hướng lớn thành cơ chế cụ thể. PGS.TS. Hoàng Tiến Dũng nhận định các chính sách mới đang mở ra cơ hội tốt cho nhà khoa học, nhưng nhiều quy định, thông tư vẫn đang trong quá trình xây dựng và hoàn thiện.

Với sandbox, bài toán lại là cân bằng giữa tạo không gian cho cái mới và bảo đảm an toàn. Hà Nội xác định rõ nguyên tắc “thận trọng nhưng không cản trở đổi mới”, đồng thời yêu cầu kiểm soát về thời gian, địa điểm, đối tượng, dữ liệu và trách nhiệm pháp lý.

Như vậy, xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia không chỉ là tăng đầu tư cho nghiên cứu hay thành lập thêm các trung tâm. Điều quan trọng hơn là tạo được một chuỗi liên kết đủ chặt: Nhà nước tạo thể chế và không gian thử nghiệm; nhà trường, viện nghiên cứu tạo tri thức, công nghệ và nhân lực; doanh nghiệp đưa bài toán thực tế, nguồn lực thị trường và khả năng thương mại hóa.

Khi ba mắt xích này cùng vận hành và sandbox trở thành “bệ thử” cho công nghệ mới, khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thị trường mới có cơ hội được rút ngắn. Đây cũng là điều kiện để những lợi thế về nhân lực và năng lực nghiên cứu của Việt Nam chuyển thành sản phẩm, doanh nghiệp và năng suất thực tế của nền kinh tế.