'Sếu đầu đàn' công nghệ: Trách nhiệm dẫn dắt và làm chủ chuỗi giá trị

Khoảng trống hệ sinh thái phụ trợ và áp lực từ thị phần FDI

Trao đổi với Báo Điện tử VTC News tại talkshow VietnamOn với chủ đề Những nút mở cho đổi mới sáng tạo Việt Nam, TS. Nguyễn Đắc Bình Minh - Phó Viện trưởng Viện Đổi mới sáng tạo Quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ) thẳng thắn chỉ rõ thực trạng bức tranh công nghiệp và năng lực hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp Việt: “Hiện nay, tỷ lệ các doanh nghiệp FDI đang chiếm giữ thị phần rất lớn”.

Theo ông, bất kỳ một doanh nghiệp lớn nào trên thế giới đều có hệ sinh thái các doanh nghiệp phụ trợ phía sau để cung cấp hệ thống linh kiện, các hợp phần cấu thành sản phẩm. Trong khi đó, tại Việt Nam, sự gắn kết này vẫn còn là một điểm nghẽn lớn.

Thực tế cho thấy, chúng ta không hề thiếu ý tưởng hay các đề tài nghiên cứu, nhưng “năng lực biến ý tưởng trở thành các sản phẩm thương mại vẫn là khâu cần được tăng cường”. Khoảng cách lớn nhất vẫn nằm giữa ba mắt xích: nghiên cứu, doanh nghiệp và thị trường.

Theo Phó Viện trưởng Viện Đổi mới sáng tạo Quốc gia, chúng ta có thể có công nghệ tốt, song điều đó là chưa đủ nếu thiếu đi năng lực hoàn thiện công nghệ, sở hữu trí tuệ, vốn, tiêu chuẩn thử nghiệm, mô hình kinh doanh và đặc biệt là việc tìm kiếm khách hàng đầu tiên. Bài toán cốt lõi của nền kinh tế lúc này không phải là tạo ra bao nhiêu kết quả nghiên cứu mà là bao nhiêu kết quả nghiên cứu được đưa vào thương mại hóa và tạo ra giá trị.

“Để giải quyết bài toán đó và từng bước tiến tới tự chủ, chúng ta buộc phải gây dựng những ‘con sếu đầu đàn’ thực sự lớn mạnh. Những doanh nghiệp mũi nhọn này phải mang trên mình sứ mệnh kiến tạo hệ sinh thái, đồng hành cùng Nhà nước dẫn dắt và tiếp sức cho khối doanh nghiệp nhỏ cùng lớn lên, từng bước làm chủ sân nhà, từ đó thay thế dần vai trò của khối ngoại FDI”, TS. Nguyễn Đắc Bình Minh nhấn mạnh.

Vai trò cốt lõi của “người dẫn dắt công nghệ”

Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định rõ khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những đột phá hàng đầu, trong đó người dân và doanh nghiệp vừa là trung tâm, vừa là chủ thể và động lực chính cho quá trình phát triển. Tinh thần căn bản nhất là chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo, đưa đổi mới sáng tạo đi thẳng vào dòng chảy của nền kinh tế và tạo ra giá trị.

Đối với các doanh nghiệp lớn sở hữu tiềm lực tài chính, thị trường và hệ thống R&D, yêu cầu cấp thiết đặt ra là phải có sự chuyển đổi từ người sử dụng công nghệ sang người dẫn dắt công nghệ.

TS. Nguyễn Đắc Bình Minh nhấn mạnh trách nhiệm của những “sếu đầu đàn” qua 3 trụ cột hành động:

Một là, chủ động “ra đề bài” công nghệ cho khối viện - trường. Doanh nghiệp phải là bên trực tiếp đặt hàng nghiên cứu. Mối liên kết giữa “ba nhà” (Nhà nước kiến tạo, nhà khoa học nghiên cứu, doanh nghiệp thương mại hóa) không thể làm theo kiểu tuần tự, mà phải bắt tay ngay từ vạch xuất phát. Khi đề bài xuất phát từ chính áp lực cạnh tranh của thị trường, sản phẩm nghiên cứu ra đời sẽ có tính ứng dụng thực tiễn và tỷ lệ thương mại hóa thành công cao hơn hẳn.

Hai là, tiên phong rót vốn R&D và mở rộng không gian sáng tạo. Các tập đoàn lớn phải mạnh dạn dấn thân đầu tư cho nghiên cứu - phát triển cũng như tạo ra các mô hình đổi mới sáng tạo mở. Thay vì an toàn, doanh nghiệp cần chấp nhận tinh thần “thử và sai” trong tầm kiểm soát để tạo đòn bẩy cho những giải pháp công nghệ mang tính đột phá.

Ba là, mở rộng “chiếc ô” chuỗi cung ứng cho khối doanh nghiệp nội. Sứ mệnh của một cánh chim đầu đàn là mở đường cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ tham gia vào hệ thống phân phối, sản xuất của mình. Bằng việc đặt hàng linh kiện, hỗ trợ kỹ thuật và định hình chuẩn chất lượng cho mạng lưới vệ tinh, các tập đoàn lớn sẽ trở thành bệ đỡ để ngành công nghiệp hỗ trợ trong nước cùng lớn mạnh.

Cũng theo TS. Nguyễn Đắc Bình Minh, một hệ sinh thái chỉ thực sự vận hành hiệu quả khi có sự cộng hưởng giữa chính sách và thị trường. Trong đó, Nhà nước sẽ tạo ra một môi trường và cơ chế để khuyến khích, nhưng thị trường phải là nơi lựa chọn công nghệ.

Đổi mới sáng tạo không phải là công việc riêng lẻ của giới nghiên cứu hay các startup, mà là nhiệm vụ mang tính “toàn dân, toàn diện”. Hướng tới mục tiêu Nghị quyết 57-NQ/TW đề ra, tỷ lệ doanh nghiệp có hoạt động đổi mới sáng tạo đạt trên 40% và chi cho nghiên cứu đạt 2% GDP (trong đó nguồn lực xã hội chiếm tới 60%), việc phát huy vai trò của các doanh nghiệp dẫn đầu chính là đòn bẩy quan trọng nhất.

TS. Nguyễn Đắc Bình Minh khẳng định, đích đến cuối cùng của đổi mới sáng tạo không nằm ở số lượng trung tâm được dựng lên, mà phải đo đếm bằng những giá trị thực chất: đóng góp bao nhiêu vào GDP, thúc đẩy thế nào vào năng suất lao động, sức cạnh tranh và chất lượng tăng trưởng của kinh tế Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.