Sắp xếp thôn, tổ dân phố: Lấy trải nghiệm không đứt gãy của dân làm thước đo

Tại Chỉ thị số 21, Thủ tướng yêu cầu UBND các tỉnh, thành phố chỉ đạo UBND cấp xã xây dựng Đề án sắp xếp thôn, tổ dân phố; tổ chức lấy ý kiến Nhân dân theo đúng quy định của pháp luật và trình HĐND cấp xã thông qua Đề án bảo đảm công khai, minh bạch và tạo sự đồng thuận trong quá trình triển khai thực hiện; hoàn thành trước ngày 30/6.

Hiện nay các tỉnh thành đang đẩy nhanh việc rà soát, sắp xếp thôn, tổ dân phố kịp tiến độ hoàn thành trước ngày 30/6. Trong đó nhiều địa phương có thể giảm một nửa số thôn, bản sau sắp xếp.

Tại tỉnh Quảng Ninh, thống kê cho thấy, số lượng thôn, bản, khu phố hiện có trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh là 1.452. Nhiều thôn, khu phố đã đáp ứng tiêu chí về quy mô số hộ gia đình theo quy định hiện hành. Tuy nhiên, hiện nay vẫn còn nhiều thôn, bản, khu phố chưa bảo đảm tiêu chí theo quy định. Toàn tỉnh Quảng Ninh còn 168 thôn, bản, khu phố có quy mô dưới 450 hộ; 989 thôn có quy mô dưới 350 hộ; 51 thôn chưa đạt 50 hộ.

Trên cơ sở rà soát, các địa phương đề xuất sắp xếp 1.452 thôn, bản, khu phố thành 624 thôn, tổ dân phố mới, giảm 57% đơn vị so với hiện nay.

Còn tại Thanh Hóa, số lượng thôn, tổ dân phố giảm từ 5.971 đơn vị năm 2017 xuống còn 4.351 đơn vị hiện nay, giảm 1.620 thôn, tổ dân phố; nhiều thôn, tổ dân phố đã đáp ứng tiêu chí về quy mô số hộ gia đình theo quy định hiện hành.

Bên cạnh đó, hiện vẫn còn nhiều thôn, tổ dân phố chưa bảo đảm tiêu chí theo quy định. Toàn tỉnh còn 631/776 tổ dân phố có quy mô dưới 450 hộ; 3.146/3.575 thôn có quy mô dưới 350 hộ; 41 thôn chưa đạt 50 hộ.

Thực trạng này ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của thôn, tổ dân phố, gây khó khăn trong huy động nguồn lực xây dựng nông thôn mới, tổ chức các hoạt động văn hóa, thể thao; đồng thời làm gia tăng áp lực quản lý đối với chính quyền cơ sở sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã.

Bàn về vấn đề sáp nhập thôn, tổ dân phố, TS Đoàn Văn Tình, Phó Trưởng khoa Quản trị nhân lực, Học viện Hành chính và Quản trị công cho rằng, Nghị định số 185/2026 của Chính phủ ban hành ngày 26/5 về việc nâng quy mô hộ gia đình tối thiểu đối với thôn và tổ dân phố là một quyết sách đúng đắn, mang tính chiến lược và phù hợp thực tiễn cơ sở.

“Đây là bước đi tất yếu đặt trong tiến trình tinh gọn bộ máy và tái cấu trúc thể chế của cả nước. Việc nâng quy mô thôn, tổ dân dân phố (ở Hà Nội, TP.HCM thôn tối thiểu 500 hộ và tổ dân phố lên tối thiểu 700 hộ, tăng từ 200 - 250 hộ so với trước đây) giúp giảm thiểu số lượng đầu mối quản lý, khắc phục tình trạng quản lý bị manh mún, cồng kềnh, giảm áp lực quản lý đáng kể sau khi các địa phương thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính.

Bên cạnh đó, việc sắp xếp cũng sẽ tối ưu hóa nguồn lực công và nâng cao hiệu năng ngân sách. Việc tăng quy mô sẽ dồn dịch và giải phóng một phần lớn dư địa ngân sách vốn trước đây dành cho chi trả phụ cấp. Nguồn lực này sẽ được cải thiện phụ cấp cho những người đang công tác, tập trung tái đầu tư vào cơ sở hạ tầng thiết yếu và các thiết chế văn hóa, an sinh xã hội, trực tiếp phục vụ đời sống nhân dân.

Đặc biệt, việc sắp xếp lại thôn, tổ dân phố cũng sẽ tạo động lực mạnh mẽ cho chuyển đổi số và quản trị địa bàn hiện đại. Khi quy mô dân cư lớn hơn, phương thức quản trị thủ công truyền thống sẽ không còn hiệu quả. Đây chính là áp lực tích cực buộc hệ thống chính trị cơ sở phải đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, sử dụng dữ liệu số để tương tác và phục vụ nhân dân nhanh chóng, minh bạch”, TS Đoàn Văn Tình phân tích.

Tôn trọng “hồn cốt” văn hóa của từng cộng đồng để tránh gây xung đột tâm lý hậu sáp nhập

Tuy nhiên, theo TS Đoàn Văn Tình, bản chất của việc sáp nhập thôn, tổ dân phố không phải là một phép cộng cơ học về mặt địa giới hay số hộ, mà là quá trình “hòa hợp” về mặt văn hóa và xã hội. Để bảo đảm tính đồng nhất và hoạt động hiệu quả, các địa phương cần đặc biệt lưu tâm đến 3 yếu tố nền tảng.

Trước hết là yếu tố lịch sử, văn hóa và phong tục tập quán. Thôn, tổ dân phố là không gian sinh hoạt cộng đồng mang tính tự quản rất cao.

TS Đoàn Văn Tình cho rằng, Nghị định 185/2026 đã rất nhân văn và linh hoạt khi cho phép các địa phương giữ lại tên gọi truyền thống (làng, bản, ấp, buôn...) hoặc áp dụng tiêu chuẩn số hộ thấp hơn đối với vùng miền núi, hải đảo, địa hình chia cắt. Do đó, quá trình sắp xếp tuyệt đối không cào bằng, phải tôn trọng “hồn cốt” văn hóa của từng cộng đồng để tránh gây xung đột tâm lý hậu sáp nhập.

Bên cạnh đó, cần quan tâm đến yếu tố địa lý và hạ tầng kết nối sinh hoạt. Khoảng cách địa lý giữa các hộ gia đình đến nhà văn hóa hoặc điểm sinh hoạt cộng đồng mới phải bảo đảm sự thuận tiện. Nếu sáp nhập địa giới trên giấy tờ mà thực tế người dân không có không gian đủ lớn để hội họp, gắn kết thì tính tự quản sẽ bị suy giảm.

Ngoài ra, yếu tố phát huy dân chủ trực tiếp tại cơ sở như quy trình sắp xếp phải tuân thủ nghiêm việc tổ chức lấy ý kiến của toàn thể nhân dân trên địa bàn. Khi chủ trương của chính quyền trở thành nguyện vọng tự thân của người dân thông qua sự công khai, minh bạch, cộng đồng mới sẽ nhanh chóng đạt được sự đồng thuận và ổn định.

Ưu tiên ngay việc số hóa, đồng bộ và liên thông dữ liệu hộ tịch sau sáp nhập

Theo TS Đoàn Văn Tình, để đạt được mục tiêu hoàn thành việc sắp xếp thôn, tổ dân phố trước ngày 30/6 theo chỉ đạo của Thủ tướng, đồng thời bảo đảm bộ máy mới vận hành trơn tru, các địa phương cần ưu tiên ngay việc số hóa, đồng bộ và liên thông dữ liệu hộ tịch, dân cư của các đơn vị sáp nhập.

Tuyệt đối không để xảy ra tình trạng sáp nhập cơ học bộ máy nhưng dữ liệu của người dân bị nghẽn, gây gián đoạn hoặc phiền hà cho nhân dân khi thực hiện các thủ tục hành chính cá nhân. Phải lấy trải nghiệm “không đứt gãy” của người dân làm thước đo thành công.

Bên cạnh đó, các địa phương cần tổ chức ngay các lớp tập huấn theo phương thức “cầm tay chỉ việc”, bồi dưỡng năng lực quản trị địa bàn và kỹ năng số cho đội ngũ nhân sự mới.

Đồng thời, vận dụng linh hoạt cơ chế khoán quỹ phụ cấp của Nghị định 185/2026 để khuyến khích kiêm nhiệm chức danh (Trưởng thôn kiêm Bí thư Chi bộ hoặc Trưởng Ban Công tác Mặt trận). Ít người hơn nhưng năng lực cao hơn và thu nhập thực tế cao hơn chính là chìa khóa của hiệu quả.

“Sáp nhập đồng nghĩa với việc một lực lượng lớn người hoạt động không chuyên trách cũ sẽ thôi làm nhiệm vụ. Đảng ủy, chính quyền địa phương cần phê duyệt phương án chi trả chế độ hỗ trợ tinh giản một cách kịp thời, công bằng, thỏa đáng, nhân văn theo đúng tinh thần chuyển tiếp của Nghị định 185. Tri ân người lui lại và khai phóng năng lực người tiếp quản chính là cách ổn định tư tưởng, củng cố niềm tin vững chắc nhất trong Nhân dân”, TS Đoàn Văn Tình nhấn mạnh.