Nghị quyết 57 cởi trói tâm lý cho nhà khoa học

Chấp nhận rủi ro có kiểm soát, khơi thông sáng tạo

Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia không chỉ đặt ra những mục tiêu lớn đến năm 2030 - kinh phí R&D đạt 2% GDP (nguồn lực xã hội chiếm hơn 60%), bố trí ít nhất 3% tổng chi ngân sách hằng năm cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số - mà còn đi thẳng vào điểm nghẽn sâu xa nhất: tâm lý e ngại rủi ro, thủ tục hành chính nặng nề và khoảng cách giữa phòng thí nghiệm với thị trường.

Theo TS. Nguyễn Đắc Bình Minh, Phó Viện trưởng Viện Đổi mới sáng tạo quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ), một trong những điểm đột phá rõ nhất là chuyển từ cơ chế “xin - cho” sang cơ chế đặt hàng nhiệm vụ khoa học công nghệ.

Trước đây, nhiều đề tài được lựa chọn dựa trên năng lực, sở thích của nhà khoa học hoặc khả năng “xin” được kinh phí. Kết quả nghiên cứu đôi khi chỉ dừng lại ở báo cáo, danh mục sản phẩm. Nay, các nhiệm vụ phải xuất phát từ bài toán thực tiễn của địa phương, bộ ngành và đặc biệt là doanh nghiệp. Kết quả nghiên cứu được yêu cầu hướng tới ứng dụng ngay sau khi hoàn thành.

Cùng với cơ chế đặt hàng, Nghị quyết 57 và Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025 đẩy mạnh nguyên tắc quản lý theo hướng hậu kiểm. Nhà nước tập trung đánh giá kết quả đầu ra, hiệu quả và tác động thực tế, thay vì kiểm soát chặt chẽ từng bước đầu vào như trước. Nhà khoa học được trao quyền tự chủ nhiều hơn về chuyên môn, tổ chức và tài chính.

Một điểm đột phá quan trọng là chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, trao quyền tự chủ cao hơn cho tổ chức, doanh nghiệp và nhà khoa học. Nhà nước tập trung vào đánh giá kết quả và tác động, thay vì tham gia sâu vào quá trình thực hiện. Cơ chế chấp nhận và chia sẻ rủi ro trong nghiên cứu được xem là bước tiến quan trọng trong tư duy quản trị. Tổ chức, cá nhân thực hiện nhiệm vụ khoa học sử dụng ngân sách Nhà nước sẽ không phải hoàn trả kinh phí nếu đã tuân thủ đầy đủ quy trình nhưng kết quả không đạt như kỳ vọng.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu chuyển mạnh từ hoàn thiện thể chế sang tạo ra sản phẩm, công nghệ và kết quả cụ thể. “Mỗi nhiệm vụ phải tạo ra sản phẩm và kết quả cụ thể”, ông yêu cầu khi thể chế cơ bản đã được hoàn thiện.

Việc chấp nhận rủi ro có kiểm soát trở thành một trong những “cái cởi trói” tâm lý quan trọng nhất. Trước đây, nghiên cứu hầu như phải thành công mới được chấp nhận; nay, thất bại trong quá trình thử nghiệm được nhìn nhận là một phần tất yếu của sáng tạo, miễn là tuân thủ quy trình và kiểm soát rủi ro.

Ông Hoàng Anh Tú, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học kỹ thuật và Công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), phân tích: “Vùng an toàn” trong khoa học không phải là nơi không tồn tại rủi ro, mà là không gian cho phép rủi ro khoa học công nghệ được chấp nhận; trong khi rủi ro pháp lý, tài chính và trách nhiệm phải được kiểm soát ở mức tiệm cận bằng không. Nếu thiếu điều kiện này, nhà khoa học sẽ có xu hướng tự thu hẹp phạm vi sáng tạo.

Đưa nghiên cứu khoa học từ phòng thí nghiệm ra thị trường

TS. Nguyễn Phan Kiên, Phó Viện trưởng Viện Khoa học và Công nghệ Sức khỏe (Đại học Bách khoa Hà Nội), chia sẻ từ thực tiễn: “Nhà khoa học không ngại dấn thân, nhưng sợ “thay con ốc cũng phải đấu thầu”. Đừng bắt nhà nghiên cứu đi làm thầu. Khi nhà khoa học chỉ cần tập trung trả lời câu hỏi: “Làm thế nào để ra sản phẩm tốt nhất với ngân sách được giao?” thay vì “Làm thế nào để đấu thầu con ốc này đúng quy định?”, đó mới là lúc Nghị quyết 57 thực sự khơi thông được dòng chảy sáng tạo của đất nước”.

Về mặt tài chính, Nghị quyết 57 tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động nghiên cứu. Nguồn lực được cam kết rõ ràng hơn, thủ tục được nới lỏng theo hướng khoán chi, tự chủ. Các quỹ như Nafosted hỗ trợ nghiên cứu cơ bản và ứng dụng, trong khi Natip tập trung thúc đẩy đổi mới sáng tạo và thương mại hóa. Mục tiêu cuối cùng không còn là “có sản phẩm trên giấy”, mà là đưa công nghệ đến thị trường, tạo giá trị gia tăng cho doanh nghiệp và nền kinh tế. Chính sách phân chia lợi nhuận từ thương mại hóa kết quả nghiên cứu quy định tác giả có thể được hưởng tối thiểu 30% lợi nhuận, tạo động lực mạnh mẽ để thúc đẩy chuyển giao công nghệ.

Một đột phá quan trọng được Nghị quyết 57 mở đường cho các nhà khoa học là cơ chế sandbox (khung thể chế thử nghiệm có kiểm soát). Tại Hà Nội, sandbox đang được nghiên cứu để triển khai thử nghiệm, áp dụng cho xe tự lái, xe buýt, xe giao hàng và xe dọn vệ sinh môi trường tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc. Sắp tới, các lĩnh vực như taxi bay (eVTOL), fintech, y học và môi trường cũng cần không gian thử nghiệm tương tự. Sandbox giúp rút ngắn khoảng cách từ ý tưởng đến sản phẩm thực tế, đồng thời đánh giá an toàn, hiệu quả trước khi mở rộng.

Mô hình “ba nhà” - Nhà nước kiến tạo cơ chế, nhà khoa học nghiên cứu sáng tạo, doanh nghiệp thương mại hóa - được xem là chìa khóa để hệ sinh thái đổi mới sáng tạo vận hành thực chất. Ba bên phải gắn kết ngay từ giai đoạn đặt bài toán. Nhà khoa học cùng doanh nghiệp xác định ngay kết quả nghiên cứu có thể tiếp cận thị trường hay không. Thương mại hóa trở thành thước đo cuối cùng để đánh giá kết quả nghiên cứu.

Theo Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định, các quy định này mới của Nghị quyết 57 đã tạo động lực đổi mới, tinh thần dám nghĩ, dám làm trong nghiên cứu, nghiên cứu hướng đến kết quả thực tiễn, gắn kết chặt chẽ giữa khoa học công nghệ với phát triển kinh tế - xã hội.

Không chỉ thay đổi cơ chế, Nghị quyết 57 còn tạo động lực mới cho việc thu hút và giữ chân nhân tài. Theo TS. Nguyễn Đắc Bình Minh, bên cạnh chính sách đãi ngộ, điều quan trọng nhất là môi trường để nhân tài phát huy năng lực. Việt Nam hiện đang có nhiều tập đoàn lớn như Vingroup, Hòa Phát, FPT… cùng hệ sinh thái hỗ trợ khởi nghiệp ngày càng thuận lợi.

“Hãy coi Việt Nam như một vườn hoa đang nở rộ, với nhiều bông hoa to. Các bạn nhân tài hãy như những con ong chăm chỉ quay trở lại vườn hoa hết sức thuận lợi và trong lành này”, ông ví von.