Từ vụ sữa giả bán công khai suốt 4 năm, ĐBQH cảnh báo 6 lỗ hổng 'chết người'

Góp ý vào dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) tại phiên thảo luận chiều 24/10, đại biểu Quốc hội Phạm Thu Xanh (Đoàn Hải Phòng) chỉ ra 6 lỗ hổng nổi bật trong công tác quản lý an toàn thực phẩm thời gian qua.

Gồm: cơ chế tự công bố có thể bị lợi dụng; hậu kiểm chưa đủ sức phát hiện sớm; trách nhiệm giữa các bộ, ngành còn phân tán; quảng cáo sai lệch trên nền tảng số khó kiểm soát; nguy cơ mất an toàn tại bếp ăn tập thể còn hiện hữu; và năng lực kiểm nghiệm, hạ tầng dữ liệu, nhân lực ở cơ sở chưa đồng đều.

Dẫn vụ 573 loại sữa bột giả do Công ty Rance Pharma và Hacofood Group sản xuất, tiêu thụ, đại biểu Phạm Thu Xanh cho biết các sản phẩm được bán công khai trong khoảng 4 năm, với doanh thu gần 500 tỷ đồng. Theo thông tin từ cơ quan điều tra Bộ Công an, nhiều chỉ tiêu chất lượng của các sản phẩm chỉ đạt dưới 70% so với mức công bố.

Đáng lưu ý, các sản phẩm này nhắm vào những nhóm dễ bị tổn thương như: người mắc bệnh tiểu đường, suy thận, trẻ sinh non và phụ nữ mang thai.

“Vụ việc cho thấy cơ chế tự công bố theo Nghị định 15/2018 của Chính phủ (quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật An toàn thực phẩm) bị lợi dụng, trong khi hậu kiểm không theo kịp. Đây không chỉ là vi phạm của một doanh nghiệp, mà còn là cảnh báo về khả năng phát hiện, truy xuất và xử lý của hệ thống quản lý”, bà Phạm Thu Xanh nhấn mạnh.

Từ thực tế này, đại biểu đề nghị dự thảo Luật quy định rõ kế hoạch lấy mẫu định kỳ theo nhóm nguy cơ, tiến hành hậu kiểm đột xuất khi có cảnh báo hoặc dấu hiệu vi phạm và công khai kết quả xử lý khi đã có kết luận.

Các cơ sở tuân thủ tốt có thể được giảm tần suất kiểm tra, trong khi sản phẩm nguy cơ cao, có dấu hiệu tái phạm hoặc xuất hiện cảnh báo phải được tăng cường giám sát. Tuy nhiên, theo bà Xanh, giảm tần suất kiểm tra không đồng nghĩa với miễn hậu kiểm.

“Dự thảo Luật cần định hướng chế tài tương xứng với mức độ nguy hại, lợi bất chính, tái phạm và hậu quả; bảo đảm thu hồi, cảnh báo người tiêu dùng và công khai vi phạm khi đủ căn cứ pháp luật”, đại biểu góp ý.

Bên cạnh đó, bà Xanh đề nghị phân loại sản phẩm theo mức độ nguy hại, đối tượng sử dụng, khả năng truy xuất và lịch sử vi phạm. Những sản phẩm dành cho người bệnh, trẻ nhỏ và nhóm có khuyến cáo sức khỏe cần được kiểm soát chặt chẽ, đồng thời đơn giản hóa thủ tục đối với nhóm nguy cơ thấp.

Một vấn đề khác được đại biểu Phạm Thu Xanh đề cập là tình trạng quảng cáo thực phẩm sai lệch trên các nền tảng số.

Từ vụ kẹo rau củ Kera liên quan hoa hậu Nguyễn Thúc Thùy Tiên, Quang Linh Vlogs và Hằng “du mục”, đại biểu cho rằng việc người nổi tiếng livestream, quảng cáo thổi phồng công dụng sản phẩm cho thấy khoảng trống trong kiểm soát nội dung quảng cáo và trách nhiệm của người quảng cáo, nền tảng thương mại điện tử

Theo đại biểu, không thể chỉ đưa ra những yêu cầu chung chung về kiểm soát quảng cáo thực phẩm. Cần quy định cụ thể trách nhiệm kiểm tra tính hợp lệ của hồ sơ, lưu vết người bán và nội dung quảng cáo; kịp thời tạm ẩn hoặc gỡ bỏ nội dung khi có căn cứ, đồng thời bảo toàn dữ liệu phục vụ xử lý.

Trách nhiệm của người quảng cáo, người có ảnh hưởng trên mạng xã hội và các nền tảng thương mại điện tử cũng phải được xác định rõ, đặc biệt đối với sản phẩm có khuyến cáo sức khỏe hoặc dành cho nhóm dễ tổn thương như người bệnh, người cao tuổi và trẻ nhỏ.

Song song với đó, đại biểu đề nghị xây dựng hệ thống dữ liệu liên thông, bảo đảm truy xuất nguồn gốc đến từng lô hàng.

“Mỗi sản phẩm, cơ sở sản xuất và lô hàng cần có mã định danh thống nhất, xác định rõ trách nhiệm cập nhật thông tin và xử lý trường hợp cung cấp dữ liệu sai hoặc chậm. Với nhóm nguy cơ cao, cần lộ trình bắt buộc truy xuất nguồn gốc điện tử từ nhà sản xuất, nhà nhập khẩu đến đơn vị phân phối và điểm bán”, đại biểu Phạm Thu Xanh nêu rõ.

Không để đùn đẩy trách nhiệm

Về phân công trách nhiệm quản lý Nhà nước, bà Phạm Thu Xanh ủng hộ đề xuất xác định Bộ Y tế là đầu mối thống nhất quản lý an toàn thực phẩm, nhưng nhấn mạnh vai trò này phải đi kèm thực quyền điều phối.

Đại biểu nhìn nhận an toàn thực phẩm là chuỗi liên tục từ nuôi trồng, sản xuất, nhập khẩu, bảo quản, lưu thông đến bàn ăn. Nếu trách nhiệm phân tán mà không có đầu mối đủ thẩm quyền, tình trạng chồng chéo và đùn đẩy sẽ tiếp tục tạo ra khoảng trống quản lý.

Bà đề nghị dự thảo Luật quy định Bộ Y tế có trách nhiệm chủ trì xây dựng kế hoạch quản lý an toàn thực phẩm theo nguy cơ, yêu cầu các bộ, ngành chia sẻ dữ liệu, điều phối cảnh báo, truy xuất, thu hồi và xử lý sự cố liên ngành.

Tuy nhiên, việc thống nhất đầu mối không có nghĩa Bộ Y tế làm thay tất cả hoặc mặc nhiên chịu trách nhiệm đối với mọi vụ ngộ độc thực phẩm.

“Bộ Y tế phải có quyền điều phối và chịu trách nhiệm chung, các bộ, ngành và địa phương phải chịu trách nhiệm đầy đủ trong lĩnh vực, địa bàn được giao. Có thẩm quyền phải đi đôi với trách nhiệm, không được né tránh hoặc đùn đẩy”, bà Xanh nhấn mạnh.

Đề cập năng lực kiểm nghiệm, đại biểu dẫn số liệu năm 2024, cả nước xảy ra 135 vụ ngộ độc thực phẩm, khiến 4.936 người mắc và 24 người tử vong. Năm 2025 ghi nhận 84 vụ với 2.301 người mắc; riêng quý I/2026 xảy ra 36 vụ, tăng 20 vụ so với cùng kỳ.

Do đó, đại biểu Phạm Thu Xanh đề nghị tăng cường năng lực kiểm nghiệm theo vùng, ưu tiên địa bàn xa trung tâm và tuyến cơ sở; bảo đảm kinh phí lấy mẫu, thử nghiệm theo mức độ nguy cơ. Cùng đó, cần xác định rõ tiêu chí năng lực, tính độc lập và trách nhiệm pháp lý của các tổ chức kiểm nghiệm, tránh xung đột lợi ích trong quá trình thực hiện.