Siêu trường sau sáp nhập: Quản trị thế nào để không xa lớp học?

Vấn đề là phải thiết kế lại quản trị thế nào để trường lớn về quy mô nhưng vẫn đủ gần lớp học, giáo viên và từng học sinh.

Từ quản lý một trường sang quản trị một hệ thống

Sáp nhập trường có thể giảm nhanh số đầu mối quản lý. Nhưng giáo dục không vận hành theo phép cộng cơ học. Ở Nha Trang, 13 trường tiểu học được gộp thành một trường với 287 lớp, hơn 10.500 học sinh; 7 trường THCS thành một trường với 205 lớp, gần 8.800 học sinh. Câu hỏi không chỉ là một hiệu trưởng có quản nổi hay không, mà là: khi quy mô tăng lên nhiều lần, nói quản trị phải thay đổi thì dễ nhưng thay đổi thế nào để chất lượng không giảm theo khoảng cách quản lý?

Không có một con số duy nhất được thừa nhận là “quy mô tối ưu” cho mọi trường. Nhưng khi quy mô vượt xa mức thường thấy trong nhiều hệ thống giáo dục, không thể coi đó chỉ là thay đổi số lượng. Tổng quan 31 nghiên cứu về trường trung học ở các nước OECD cho thấy lợi ích của trường lớn chỉ tăng đến một mức nào đó, còn giáo viên và học sinh ở trường nhỏ thường đánh giá môi trường học đường tích cực hơn.

Từ một ngưỡng nào đó, lượng đã làm thay đổi chất. Một trường 200-300 lớp không thể chỉ là mô hình trường 30-40 lớp được phóng to.

Một hiệu trưởng không thể biết chuyện gì đang xảy ra trong gần 300 lớp như ở một trường vài chục lớp. Công việc cũ không mất đi, lại phát sinh thêm điều phối phân hiệu, nhân lực, chuyên môn và dữ liệu.

Điều cần thiết kế lại trước hết là quyền hạn và trách nhiệm. Trường cực lớn phải được vận hành gần với một hệ thống giáo dục thu nhỏ: hiệu trưởng giữ chuẩn chung, mục tiêu, nguồn lực và trách nhiệm cuối cùng; dưới đó là các phân hiệu hoặc cụm học tập có người phụ trách thực quyền.

Phân quyền không phải chỉ “chia việc cho cấp phó”. Người phụ trách từng đơn vị phải chịu trách nhiệm rõ về dạy học, chuyên cần, an toàn học sinh và phản hồi phụ huynh. Việc gì giải quyết được tại phân hiệu thì không nên chạy qua nhiều tầng để chờ trường chính quyết định. Nếu không, trường càng lớn, nơi ra quyết định càng xa nơi vấn đề phát sinh.

Các nghiên cứu về thay đổi trường học từ lâu cho thấy mệnh lệnh hành chính không tự chuyển thành thay đổi trong lớp học. Chính sách phải đi qua giáo viên, năng lực nghề nghiệp, cơ chế hỗ trợ và điều kiện tổ chức. Nếu những trải nghiệm thực tế của học sinh trong lớp học không thay đổi theo hướng tốt hơn, rất khó coi việc tổ chức lại nhà trường là cải thiện giáo dục thực sự.

Lớn về pháp nhân, nhỏ trong quan hệ giáo dục

Rủi ro đáng lo nhất của một “siêu trường” không nằm trên sơ đồ tổ chức mà ở chỗ con người có thể xa nhau hơn.

Một học sinh nghỉ ba ngày, kết quả tụt nhanh, bị bắt nạt hay có biến cố gia đình: ai là người nhận ra? Trong trường gần 10.000 học sinh, dữ liệu có thể cảnh báo nhưng vẫn cần một người lớn cụ thể biết em đó là ai và có trách nhiệm hành động.

Vì vậy, trường càng lớn càng cần tạo ra những cộng đồng học tập nhỏ bên trong. Không nhất thiết tách thành pháp nhân khác. Có thể tổ chức theo phân hiệu, khối hoặc cụm học sinh với đội ngũ giáo viên tương đối ổn định, người phụ trách rõ ràng và cơ chế hỗ trợ tại chỗ.

Lớn về pháp nhân nhưng phải đủ nhỏ trong quan hệ giáo dục. Vài trăm giáo viên cũng không thể trở thành cộng đồng nghề nghiệp chỉ vì cùng tên trường. Sinh hoạt chuyên môn phải diễn ra trong những nhóm đủ nhỏ để giáo viên cùng xem kết quả học tập, nhận diện học sinh gặp khó và điều chỉnh cách dạy.

Nghiên cứu về phát triển chuyên môn cho thấy tập huấn không tự động làm thay đổi thực hành. Muốn cách dạy thực sự thay đổi còn cần kiến thức, kỹ năng, động lực và sự hỗ trợ của tổ chức; những điều kiện ấy phải được tính ngay trong thiết kế thay đổi chứ không thể chờ chúng tự xuất hiện. Nếu sau sáp nhập thời gian dành cho báo cáo và thủ tục tăng lên, phần dành cho chuyên môn và học sinh có thể giảm đi.

Dữ liệu phải nhìn thấy lớp học

Với hàng nghìn học sinh và nhiều phân hiệu, quản trị số gần như không thể thiếu. Nhưng số hóa không nên dừng ở gửi văn bản, lập lịch hay họp trực tuyến. Dữ liệu phải giúp lãnh đạo nhìn tới từng phân hiệu, khối và lớp: chuyên cần, tiến bộ học tập, học sinh tụt kết quả, phản ánh phụ huynh, sự cố an toàn và những chênh lệch bất thường. Một con số trung bình đẹp của gần 10.000 học sinh có thể che khuất một phân hiệu đang xuống chất lượng.

Mỗi cảnh báo phải gắn với người có trách nhiệm và thời hạn xử lý. Nếu dữ liệu chạy nhanh nhưng quyết định vẫn vòng qua nhiều cấp, công nghệ chỉ làm cho sự chậm trễ trở nên hiện đại hơn.

Sau một năm sáp nhập, đánh giá không nên chỉ hỏi đã giảm bao nhiêu đầu mối hay bộ máy đã vận hành “ổn định” chưa. Cần hỏi: giáo viên có được hỗ trợ tốt hơn không; học sinh yếu có được phát hiện sớm hơn không; khoảng cách chất lượng giữa các phân hiệu tăng hay giảm; phản ánh của phụ huynh được xử lý nhanh hơn hay chậm hơn; chuyên cần, an toàn và tiến bộ học tập thay đổi ra sao?

Một cuộc sáp nhập có thể hoàn thành bằng quyết định hành chính trong thời gian ngắn. Nhưng để nhiều trường cũ trở thành một tổ chức giáo dục mới là câu chuyện dài hơn. Trường có thể rất lớn, bộ máy có thể tập trung, dữ liệu có thể liên thông. Giáo dục cuối cùng vẫn diễn ra trong những quan hệ rất nhỏ: một giáo viên với một lớp học, một người lớn với một học sinh, một nhà trường với một gia đình.

Trường càng lớn thì quản trị càng phải đi gần lớp học. Nếu sau sáp nhập quyền quyết định xa hơn, giáo viên ít được hỗ trợ hơn và học sinh khó tìm thấy người chịu trách nhiệm cho vấn đề của mình, cái được về đầu mối có thể phải trả bằng một chi phí khó nhìn thấy hơn nhiều: chất lượng giáo dục.