Nhà máy nước Thủ Đức: Sáu thập kỷ giữ mạch sống đô thị

Qua từng giai đoạn, khi không gian đô thị mở rộng, dân số gia tăng và nhu cầu sử dụng nước ngày càng lớn, Nhà máy không chỉ thực hiện nhiệm vụ sản xuất nước sạch mà còn giữ vai trò quan trọng trong bảo đảm an toàn, ổn định cho hệ thống cấp nước Thành phố.

Từ 450.000 đến 750.000m³ nước mỗi ngày

Lịch sử Nhà máy nước Thủ Đức gắn liền với bài toán cấp nước của Sài Gòn từ những năm đầu của quá trình đô thị hóa. Khi nguồn nước ngầm dần bộc lộ những hạn chế do ranh mặn lấn sâu, công suất khai thác suy giảm, việc tìm kiếm một nguồn nước mới, ổn định hơn trở thành yêu cầu cấp thiết.

Năm 1961, dự án khai thác nước sông Đồng Nai được phê duyệt, gồm trạm thu và trạm bơm tại Hóa An, tuyến ống dẫn nước thô dài 10,8 km, nhà máy xử lý nước cùng tuyến ống dẫn nước sạch về Sài Gòn dài 12,4km. Ngày 12/12/1966, công trình chính thức được khánh thành với công suất 450.000 m³/ngày.

Sau năm 1975, trong điều kiện cơ sở vật chất, trang thiết bị và vật tư còn nhiều thiếu thốn, Nhà máy vẫn nỗ lực duy trì vận hành liên tục. Bằng những cải tiến kỹ thuật, việc tận dụng vật tư cùng tinh thần trách nhiệm của nhiều thế hệ cán bộ, kỹ sư, công nhân, công suất Nhà máy từng bước được nâng lên khoảng 560.000 m³/ngày trong giai đoạn 1975 - 1982.

Từ năm 1982 đến 1995, Nhà máy tiếp tục thay thế các bộ cánh bơm công suất lớn, cải tiến dây chuyền công nghệ, nâng công suất lên 650.000m³/ngày, đáp ứng nhu cầu sử dụng nước ngày càng tăng khi Thành phố bước vào thời kỳ đổi mới.

Đến năm 2002, công suất Nhà máy đạt 750.000m³/ngày. Song hành với quá trình nâng công suất, công nghệ xử lý nước cũng liên tục được đầu tư, cải tiến nhằm đáp ứng ngày càng tốt hơn yêu cầu về chất lượng và an toàn cấp nước.

Những con số ấy không đơn thuần ghi lại quá trình phát triển của một nhà máy. Đằng sau mỗi lần nâng công suất là sự chuyển mình của đô thị, khi nhu cầu về nước sạch tăng lên cùng dân số, nhà ở, khu công nghiệp, dịch vụ và các hoạt động kinh tế - xã hội.

Không chỉ sản xuất nước sạch, mà còn góp phần bảo đảm an ninh nguồn nước

Ở quy mô hiện nay, vai trò của Nhà máy nước Thủ Đức đã vượt ra ngoài nhiệm vụ sản xuất nước sạch thông thường. Với sản lượng lớn, Nhà máy là một mắt xích quan trọng góp phần duy trì sự ổn định của toàn hệ thống cấp nước Thành phố.

Nhà máy cung cấp hơn 1/3 nhu cầu nước sạch của khu vực TP.HCM trước khi sáp nhập, đồng thời giữ vai trò điều tiết quan trọng, góp phần bảo đảm nguồn cấp ổn định trong nhiều tình huống, kể cả khi các nhà máy khác gặp sự cố.

Điều này cho thấy tầm quan trọng đặc biệt của một công trình hạ tầng mà phần lớn người dân chỉ nhìn thấy kết quả cuối cùng: nước sạch chảy ra từ vòi.

Đằng sau dòng nước sạch đến với người dân mỗi ngày là một quá trình vận hành, kiểm soát nghiêm ngặt và liên tục. Các chỉ tiêu hóa lý, vi sinh được theo dõi thường xuyên; hệ thống quan trắc chất lượng nước trực tuyến hỗ trợ phát hiện sớm những biến động bất thường của nguồn nước, đặc biệt trong mùa mưa lũ hoặc những thời điểm nguy cơ ô nhiễm gia tăng.

Hệ thống SCADA hỗ trợ giám sát, điều khiển thiết bị từ xa; SAWAGIS góp phần quản lý mạng truyền dẫn, phân phối, điều tiết sản lượng và áp lực nước.

Từ năm 2020 đến nay, nhiều dự án tiếp tục được triển khai nhằm nâng cao chất lượng nước sau xử lý và bảo đảm an toàn sản xuất, như cải tạo các bể lắng, trang bị hệ thống châm vôi bột, nâng cấp hệ thống điều khiển van hồ lọc và các bơm chính.

Bởi vậy, giá trị của Nhà máy hôm nay không chỉ được đo bằng con số 750.000m³ nước mỗi ngày, mà còn nằm ở năng lực duy trì nguồn nước an toàn, ổn định và liên tục cho một đô thị có quy mô ngày càng lớn.

Dấu ấn của một “cái nôi” ngành nước

Sáu thập kỷ hình thành và phát triển còn tạo nên một tài sản đặc biệt của Nhà máy nước Thủ Đức - con người.

Nhiều thế hệ cán bộ, kỹ sư, công nhân kỹ thuật trưởng thành từ Nhà máy đã tiếp tục tham gia các công trình, dự án lớn của ngành cấp nước TP.HCM. Qua thời gian, tinh thần chủ động nghiên cứu, sáng kiến và cải tiến kỹ thuật trở thành một nét đặc trưng trong hoạt động của đơn vị.

Theo tư liệu, Nhà máy nước Thủ Đức sở hữu khoảng 60% tổng số sáng kiến của SAWACO, tạo giá trị làm lợi hơn 13 tỉ đồng trong 10 năm gần đây.

Đó là những sáng kiến xuất phát trực tiếp từ thực tiễn sản xuất: từ chế tạo phụ tùng thay thế cho bơm chính, cải tiến phương pháp đấu nối máy biến thế nhằm duy trì nguồn điện liên tục đến tối ưu chế độ vận hành tại Trạm bơm Hóa An.

Mỗi sáng kiến, mỗi cải tiến là một lời giải cho những yêu cầu cụ thể của thực tiễn. Và chính từ những đóng góp âm thầm ấy, một công trình được xây dựng từ những năm 1960 vẫn liên tục được đổi mới để đáp ứng yêu cầu vận hành của một đô thị hiện đại.

Những đóng góp của tập thể Nhà máy đã được ghi nhận qua nhiều phần thưởng cao quý: Huân chương Lao động hạng III năm 1998, hạng II năm 2003, hạng I năm 2009 và danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới năm 2020.

Từ nhà máy nước đến công trình hạ tầng của đô thị tương lai

TP.HCM đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, với quy mô dân số, không gian đô thị và yêu cầu về chất lượng sống ngày càng cao. Trong bối cảnh ấy, câu chuyện của Nhà máy nước Thủ Đức không thể chỉ dừng lại ở việc duy trì ổn định công suất hiện hữu.

Các định hướng mở rộng công suất, tăng khả năng tiếp nhận và truyền dẫn nguồn nước sông Đồng Nai, đồng thời hiện đại hóa dây chuyền xử lý đang được đặt ra nhằm góp phần bảo đảm an ninh nguồn nước cho đô thị quy mô hơn 11 triệu dân.

Cùng với đầu tư về công suất là một bước chuyển sâu hơn: hướng tới mô hình nhà máy nước thông minh. Hệ thống SCADA thế hệ mới, các điểm quan trắc chất lượng nước thông minh, mô hình thủy lực số hóa và các công cụ dự báo bằng trí tuệ nhân tạo được định hướng ứng dụng nhằm nâng cao năng lực giám sát, dự báo và điều phối nguồn nước theo thời gian thực.

Đó cũng là sự thay đổi trong cách tiếp cận đối với nhiệm vụ cấp nước. Nếu trước đây yêu cầu trọng tâm là sản xuất đủ nước phục vụ đô thị, thì trong tương lai, nhiệm vụ đặt ra cao hơn: chủ động dự báo, kiểm soát rủi ro, thích ứng với những biến động của nguồn nước và bảo đảm an toàn cấp nước trong nhiều tình huống.

Sáu thập kỷ - một dòng chảy tiếp nối

Sáu mươi năm trước, Nhà máy nước Thủ Đức ra đời để giải quyết bài toán cấp nước cho một đô thị đang phát triển. Sáu mươi năm sau, bài toán ấy đã mang một quy mô lớn hơn: bảo đảm nguồn nước an toàn, ổn định cho hàng triệu người dân trong một không gian đô thị không ngừng mở rộng.

Vì thế, dấu ấn của Nhà máy nước Thủ Đức không chỉ nằm ở những công trình, dây chuyền công nghệ hay những con số về công suất. Giá trị bền vững hơn chính là khả năng đồng hành cùng Thành phố qua từng giai đoạn phát triển.

Từ dòng nước đầu tiên năm 1966 đến những hệ thống điều khiển, quan trắc và định hướng ứng dụng công nghệ thông minh hôm nay là hành trình của nhiều thế hệ cán bộ, kỹ sư và người lao động - những con người đã góp phần giữ cho dòng nước sạch được vận hành liên tục qua sáu thập kỷ.

Dòng nước từ sông Đồng Nai vẫn tiếp tục hành trình về Thành phố. Và trên hành trình ấy, Nhà máy nước Thủ Đức tiếp tục mang một sứ mệnh xuyên suốt: giữ vững dòng nước hôm nay, đồng thời chuẩn bị năng lực cấp nước an toàn, ổn định cho Thành phố trong những thập kỷ tiếp theo.