Người Việt Nam làm lễ cúng giỗ Tổ Hùng Vương từ khi nào?

Lễ Giỗ tổ Hùng Vương là biểu tượng thiêng liêng của tinh thần “uống nước nhớ nguồn”. Lễ được tổ chức vào mùng 10 tháng 3 âm lịch để tưởng nhớ công lao dựng nước của các vua Hùng, những người khai sinh và lãnh đạo nhà nước Văn Lang, nhà nước đầu tiên của Việt Nam.

Hằng năm, vào ngày 10/3, nghi lễ giỗ tổ Hùng Vương được tổ chức trang trọng tại Khu di tích lịch sử Đền Hùng, tỉnh Phú Thọ. Vùng đất này được coi là nơi phát tích của vương triều Hùng Vương, đồng thời là kinh đô của nước Văn Lang xưa. Ngày quốc giỗ thu hút sự quan tâm của toàn thể nhân dân cả nước. Không chỉ diễn ra tại Phú Thọ, nhiều gia đình trên khắp mọi miền Tổ quốc cũng chuẩn bị mâm cỗ, dâng hương tại gia để tưởng nhớ tổ tiên, thể hiện lòng thành kính và hướng về nguồn cội dân tộc.

Người Việt Nam làm lễ giỗ các vua Hùng từ khi nào?

Về truyền thống tổ chức giỗ vào ngày 10/3, thông tin trên tấm bia “Hùng Vương từ khảo” do Tham tri Bùi Ngọc Hoàn, Tuần phủ Phú Thọ lập vào năm Bảo Đại thứ 15 (1940), hiện đặt tại Đền Thượng trên núi Hùng, cho biết: “Trước đây, ngày quốc tế lấy vào mùa thu làm định kỳ. Đến năm Khải Định thứ hai, Tuần phủ Phú Thọ là Lê Trung Ngọc có công văn xin Bộ Lễ ấn định ngày mồng 10 tháng Ba hằng năm làm ngày quốc tế, tức trước ngày Giỗ Tổ Hùng Vương đời thứ 18 một ngày. Còn ngày giỗ (11 tháng Ba) do dân sở tại làm lễ”.

Từ tấm bia này, có thể thấy việc chính thức chọn ngày 10/3 âm lịch làm ngày quốc giỗ, tế bái các vua Hùng diễn ra vào đời vua Khải Định triều Nguyễn. Trước đó, lễ cúng các vua Hùng vẫn được thực hiện mỗi năm nhưng là vào mùa thu. Cũng theo thông tin trên bia “Hùng Vương từ khảo”, có thể đoán rằng người dân địa phương vẫn có truyền thống làm lễ giỗ Hùng Vương thứ 18 vào ngày 11/3 âm lịch.

Trước khi triều đình nhà Nguyễn ấn định ngày quốc giỗ vào 10/3, người Việt đã có truyền thống hàng nghìn năm cúng tế các vua Hùng. Một số tài liệu cho biết nghi lễ này đã xuất hiện cách đây khoảng 2.000 năm. Dưới thời Thục Phán An Dương Vương, cột đá thề đã được dựng trên núi Nghĩa Lĩnh, ghi rõ: "Nguyện có đất trời lồng lộng chứng giám, nước Nam được trường tồn lưu ở miếu Tổ Hùng Vương, xin đời đời trông nom lăng miếu họ Hùng và gìn giữ giang sơn mà Hùng Vương trao lại; nếu thất hẹn, sai thề sẽ bị gió giăng, búa dập".

Trải qua các triều đại, vai trò của các vua Hùng trong lịch sử dựng nước luôn được khẳng định. Việc tưởng nhớ các vua Hùng trở thành một hoạt động mang tính truyền thống, được duy trì qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, trong quá khứ xa xưa, người dân không tổ chức lễ giỗ vào một ngày cố định. Họ thường đến đền Hùng vào những dịp thuận tiện, chủ yếu vào mùa xuân hoặc mùa thu, khi thời tiết thuận lợi và có điều kiện đi lại.

Ở địa phương, lễ cúng Tổ thường được tổ chức vào ngày 12/3 âm lịch, kết hợp với nghi lễ thờ Thổ kỳ. Những người con xa quê thường về trước một ngày, tức ngày 11/3, để làm giỗ. Tuy nhiên, các hoạt động này mang tính riêng lẻ, chưa có sự thống nhất trên quy mô toàn quốc.

Tình trạng tổ chức rải rác, thiếu đồng bộ khiến việc thực hành nghi lễ vừa tốn kém, vừa chưa phát huy được ý nghĩa gắn kết cộng đồng. Trước thực tế đó, vào năm 1917, dưới triều vua Khải Định, Tuần phủ Phú Thọ Lê Trung Ngọc đã dâng tấu lên Bộ Lễ, đề xuất lấy ngày 10/3 hằng năm làm ngày Giỗ Tổ Hùng Vương chung cho cả nước.

Đề xuất này nhanh chóng được chấp thuận, từ đó tạo nên sự thống nhất trong việc tổ chức lễ giỗ Tổ. Kể từ đó, vào ngày mồng 10/3, nhân dân khắp mọi miền đều hướng về vùng đất Tổ (xã Hy Cương, tỉnh Phú Thọ) để tưởng niệm các vua Hùng. Ngày này chính thức được gọi là Giỗ Tổ Hùng Vương và dần trở thành một trong những ngày lễ quan trọng nhất của dân tộc.

Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ngày 18/2/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh 22/SL-CTN chính thức công nhận ngày Giỗ Tổ Hùng Vương 10/3 Âm lịch là một sự kiện quan trọng hàng năm của dân tộc.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã hai lần ghé thăm Đền Hùng, lần đầu vào ngày 19/9/1954 và lần thứ hai vào ngày 19/8/1962. Trong chuyến thăm năm 1954, Người nhấn mạnh: “Các vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước”.

Ngày 23/8/2001, Bộ Văn hóa - Thông tin (hiện nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) ban hành Quyết định số 39/2001/QĐ-BVHTT, quy định cụ thể về việc tổ chức lễ Giỗ Tổ Hùng Vương trên toàn quốc. Từ đó, sự kiện này còn được gọi là Quốc giỗ và được tổ chức chính thức tại Khu di tích lịch sử Đền Hùng ở tỉnh Phú Thọ.

Ngày 2/4/2007, Quốc hội phê chuẩn sửa đổi, bổ sung Điều 73 của Luật Lao động, cho phép người lao động được nghỉ làm việc, hưởng nguyên lương nhân ngày Giỗ Tổ Hùng Vương.