Doanh nghiệp công nghệ vũ trụ Việt Nam: Từ giấc mơ đến hiện thực

Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định phát triển công nghệ chiến lược, trong đó có thông tin vệ tinh và không gian vũ trụ, là một trong những định hướng ưu tiên. Cùng với các chính sách thúc đẩy nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và thương mại hóa công nghệ, doanh nghiệp tư nhân Việt Nam đang từng bước tham gia chế tạo vệ tinh, phát triển sản phẩm và khai thác thị trường không gian.

Doanh nghiệp Việt từng bước làm chủ công nghệ vệ tinh

Ngày 31/3/2026, tại Hà Nội, các kỹ sư của Vegacosmos, thuộc Tập đoàn Công nghệ Sao Vega, thiết lập thành công phiên liên lạc kéo dài khoảng 7 phút với vệ tinh VEGAFLY-1. Trước đó một ngày, vệ tinh được đưa lên quỹ đạo bằng tên lửa Falcon 9 của SpaceX, trong sứ mệnh Transporter-16 từ Mỹ.

VEGAFLY-1 được phát triển trong khoảng hai năm bởi nhóm gần 10 kỹ sư Việt Nam. Doanh nghiệp đảm nhiệm thiết kế, lắp ráp và tích hợp vệ tinh tại Hà Nội trước khi sử dụng dịch vụ phóng thương mại ở nước ngoài.

Đây là dấu mốc cho thấy doanh nghiệp tư nhân Việt Nam có thể trực tiếp tham gia những công đoạn quan trọng của quá trình phát triển vệ tinh.

Tuy nhiên, bà Lê Thanh Hương, Tổng giám đốc Sao Vega, cho biết thách thức không chỉ nằm ở việc đưa một thiết bị lên quỹ đạo. Vệ tinh phải đáp ứng các yêu cầu nghiêm ngặt về thiết kế, tích hợp, kiểm thử và vận hành trong môi trường không gian.

Để xây dựng đội ngũ, doanh nghiệp tuyển kỹ sư từ nhiều chuyên ngành như điện tử, cơ khí, lập trình, thông tin và nhiệt, sau đó tiếp tục đào tạo về công nghệ vệ tinh với sự tham gia của chuyên gia trong và ngoài nước. Cách làm này đòi hỏi thời gian, chi phí và khả năng phối hợp giữa các lĩnh vực kỹ thuật khác nhau.

Nhìn từ tác động của Nghị quyết 57, bà Hương cho rằng thay đổi đáng chú ý là nhu cầu xã hội đối với các sản phẩm công nghệ cao ngày càng rõ nét. Đây là điều kiện quan trọng để doanh nghiệp tính toán những khoản đầu tư nghiên cứu dài hạn.

“Có nhu cầu, có thị trường, doanh nghiệp mới dám nghĩ xa, mới dám đầu tư cho nguồn nhân lực trong các lĩnh vực công nghệ cao”, bà Hương nói với Báo Điện tử VTC News.

Sau VEGAFLY-1, Vegacosmos đã đăng ký tần số cho các chùm vệ tinh VEGA-Link và VEGA-Sat, với kế hoạch phóng trong năm 2027. Doanh nghiệp hướng tới phát triển các thế hệ vệ tinh có quy mô, tính năng lớn hơn, đồng thời từng bước chủ động nguồn dữ liệu phục vụ những nhu cầu ứng dụng trong nước.

Không chỉ Sao Vega, khu vực tư nhân cũng xuất hiện thêm những kế hoạch đầu tư vào lĩnh vực này. Tháng 8/2026, VinSpace, doanh nghiệp thuộc hệ sinh thái Vingroup, công bố hợp đồng với SpaceX để phóng vệ tinh, dự kiến trong quý II/2027. Theo kế hoạch được công bố, doanh nghiệp sẽ tham gia nghiên cứu, phát triển, chế tạo và vận hành vệ tinh.

Dù các dự án đang ở những giai đoạn khác nhau, sự tham gia của nhiều doanh nghiệp cho thấy công nghệ vũ trụ không còn chỉ là lĩnh vực nghiên cứu chuyên biệt. Hoạt động này đang mở ra cơ hội hình thành sản phẩm, dịch vụ và thị trường mới.

Giá trị kinh tế của công nghệ vũ trụ cũng không chỉ nằm ở vệ tinh trên quỹ đạo. Dữ liệu thu thập từ không gian có thể phục vụ giám sát thiên tai, môi trường, sản xuất nông nghiệp, quản lý tài nguyên và quy hoạch đô thị.

Khả năng xử lý, khai thác và cung cấp dữ liệu thành dịch vụ là một trong những hướng đi để doanh nghiệp từng bước tham gia chuỗi giá trị của ngành.

Chính sách tạo nền tảng cho công nghiệp vũ trụ

Để những dự án ban đầu phát triển thành ngành công nghiệp, doanh nghiệp cần nhiều hơn năng lực nghiên cứu và nguồn vốn. Công nghệ vũ trụ đòi hỏi hệ thống tiêu chuẩn, hạ tầng thử nghiệm, nguồn nhân lực chuyên sâu, chuỗi cung ứng và cơ chế quản lý phù hợp với hoạt động quốc tế.

Thực tế từ VEGAFLY-1 cho thấy doanh nghiệp Việt đã đảm nhiệm được các công đoạn thiết kế và tích hợp, nhưng vẫn phải nhập khẩu linh kiện và sử dụng dịch vụ phóng ở nước ngoài. Nhiều hoạt động kiểm thử cũng cần đến các cơ sở, thiết bị mà hệ sinh thái trong nước chưa đáp ứng đầy đủ.

Trong bối cảnh đó, Nghị quyết 57 đặt ra yêu cầu đổi mới cơ chế quản lý khoa học, công nghệ, tháo gỡ rào cản và tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia nghiên cứu, phát triển công nghệ chiến lược. Trọng tâm không chỉ là đầu tư cho nghiên cứu, mà còn gắn kết nghiên cứu với nhu cầu thị trường và khả năng thương mại hóa.

Bộ KH&CN đang thúc đẩy định hướng chuyển từ hoàn thiện thể chế sang tạo ra sản phẩm, công nghệ và kết quả cụ thể. Các chương trình nghiên cứu được yêu cầu xác định rõ địa chỉ ứng dụng, sự tham gia của doanh nghiệp và phương án đưa kết quả vào thực tiễn.

Với công nghệ vũ trụ, vai trò của cơ quan quản lý còn thể hiện ở việc hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện những thủ tục chuyên ngành phức tạp.

Trong quá trình triển khai VEGAFLY-1, Cục Tần số vô tuyến điện, Bộ KH&CN, đã hướng dẫn, hỗ trợ Sao Vega thực hiện các thủ tục liên quan đến tần số và quỹ đạo vệ tinh theo quy định của Liên minh Viễn thông Quốc tế.

Đây là một trong những điều kiện cần thiết để doanh nghiệp tiếp cận hoạt động không gian một cách hợp pháp, bảo đảm yêu cầu phối hợp và sử dụng tài nguyên tần số, quỹ đạo.

Ở góc độ phát triển năng lực trong nước, bài toán đặt ra là từng bước làm chủ những công đoạn có giá trị công nghệ cao, từ thiết kế, tích hợp, kiểm thử vệ tinh đến xây dựng trạm mặt đất, xử lý và khai thác dữ liệu không gian.

Các chuyên gia cho rằng Việt Nam cần lựa chọn những phân hệ, sản phẩm và dịch vụ có khả năng phát triển thành thế mạnh, thay vì đặt mục tiêu tự sản xuất toàn bộ cấu phần của một vệ tinh ngay từ đầu. Cách tiếp cận này phù hợp với điều kiện nguồn lực và khả năng tham gia chuỗi cung ứng quốc tế của doanh nghiệp Việt.

Bên cạnh hạ tầng, nguồn nhân lực vẫn là một thách thức. Theo lãnh đạo Sao Vega, số cơ sở đào tạo chuyên sâu về thiết kế vệ tinh trong nước còn hạn chế. Doanh nghiệp phải tự đào tạo đội ngũ liên ngành, trong khi thời gian nghiên cứu kéo dài và yêu cầu chuyên môn ngày càng cao.

Vì vậy, để phát triển công nghiệp vũ trụ, chính sách hỗ trợ cần gắn với đào tạo nhân lực, hình thành hạ tầng nghiên cứu và thử nghiệm dùng chung, thúc đẩy hợp tác giữa viện, trường và doanh nghiệp, đồng thời mở rộng thị trường ứng dụng dữ liệu vệ tinh.