Chấp nhận ‘thử và sai’ để không lỡ nhịp công nghệ

Khơi thông dòng chảy từ nghiên cứu đến thương mại hóa

Trao đổi với Báo Điện tử VTC News tại talkshow VietnamOn với chủ đề “Những nút mở cho đổi mới sáng tạo Việt Nam”, TS. Nguyễn Đắc Bình Minh, Phó Viện trưởng Viện Đổi mới sáng tạo Quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ), khẳng định Việt Nam không hề thiếu những ý tưởng khoa học xuất sắc hay những giải pháp công nghệ giàu tiềm năng.

Dù vậy, khoảng cách giữa ba mắt xích gồm nghiên cứu, doanh nghiệp và thị trường vẫn tồn tại suốt nhiều năm. Không ít đề tài nghiên cứu công phu, thậm chí nhiều sản phẩm ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn hay công nghệ y tế (healthtech) dù được đánh giá cao nhưng vẫn chịu cảnh “nằm im trong ngăn kéo”.

Theo TS. Nguyễn Đắc Bình Minh, việc sở hữu một công nghệ tốt mới chỉ là điều kiện cần chứ chưa thể đủ. Để một phát minh bước vào đời sống, đòi hỏi cả một chuỗi năng lực hoàn thiện: từ sở hữu trí tuệ, tiêu chuẩn kỹ thuật, định giá mô hình kinh doanh, gọi vốn cho đến việc tìm kiếm khách hàng đầu tiên.

Nghịch lý lớn nhất hiện nay nằm ở chuỗi liên hoàn: công nghệ có nhưng thiếu cơ chế thử nghiệm để chứng minh tính hiệu quả; chưa chứng minh được hiệu quả thì các quỹ đầu tư không dám rót vốn; và khi thiếu nguồn lực tài chính cùng sự kết nối thị trường, sản phẩm rất khó để thương mại hóa. Vì vậy, bài toán cốt lõi của nền kinh tế lúc này không phải là đếm xem có bao nhiêu kết quả nghiên cứu được công bố, mà là bao nhiêu công trình thực sự bước ra thị trường để tạo ra giá trị gia tăng.

Đứng trước các mắt xích còn rời rạc, TS. Nguyễn Đắc Bình Minh khẳng định, nếu phải chọn một “nút mở” quan trọng nhất để kích hoạt toàn bộ hệ thống, đó dứt khoát phải là cơ chế cho đổi mới sáng tạo. Bởi lẽ, chỉ khi có một thể chế đúng và cơ chế thông thoáng, chúng ta mới có thể tháo gỡ đồng bộ các nút thắt còn lại - từ hành lang thử nghiệm, huy động dòng vốn, giải phóng tài sản trí tuệ cho đến các mô hình hợp tác công - tư linh hoạt.

Gỡ rào cản thể chế, mở đường cho đổi mới sáng tạo

Trong kỷ nguyên số, tốc độ biến đổi của trí tuệ nhân tạo, robotics hay các mô hình kinh doanh mới đang diễn ra từng ngày, từng giờ. Việc đòi hỏi một bộ luật hoàn chỉnh có thể đi trước, dự báo và bao quát toàn bộ rủi ro của những công nghệ chưa từng có tiền lệ là điều bất khả thi.

Lời giải cho bài toán này, theo TS. Nguyễn Đắc Bình Minh, không phải là cố ép luật chạy nhanh hơn công nghệ, mà là thiết kế một hành lang pháp lý đủ độ mở, linh hoạt và biết thích ứng. Điều này rất sát với tinh thần căn bản từ Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị là chuyển mạnh mẽ từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy kiến tạo môi trường phát triển.

Để kiến tạo không gian cho cái mới bứt phá mà vẫn giữ vững an toàn xã hội, tư duy lập pháp và thực thi chính sách cần tập trung vào các trọng tâm. Đầu tiên là chủ động phân loại rủi ro công nghệ. Tiếp đó là nhân rộng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), tạo ra những mô hình mới bởi đổi mới sáng tạo cần môi trường dung dưỡng thực tế trước khi thương mại hóa diện rộng.

Song song với đó, việc quản trị thích ứng và rút ngắn thời gian phản hồi chính sách cũng cần được đặc biệt chú trọng. Chính sách chỉ thực sự có hồn khi bắt nhịp với thực tiễn. Cơ quan quản lý phải liên tục lắng nghe phản hồi từ thị trường để kịp thời điều chỉnh, biến Luật Khoa học và Công nghệ sửa đổi cùng Nghị định số 268/2025/NĐ-CP của Chính phủ thành bệ đỡ vững chắc cho các trung tâm đổi mới sáng tạo và cộng đồng khởi nghiệp.

Chấp nhận thất bại để nuôi dưỡng những “Kỳ lân” tương lai

Theo TS. Nguyễn Đắc Bình Minh, một đề tài nghiên cứu khoa học không thể lúc nào cũng bảo đảm thành công tuyệt đối, cũng như một giải pháp mới khi tung ra thị trường luôn tiềm ẩn nguy cơ thất bại. Nếu tiếp tục duy trì tâm lý “sợ sai, sợ trách nhiệm” hay các quy định thanh quyết toán tài chính xơ cứng, chúng ta sẽ vô tình trói chặt đôi tay của các nhà khoa học và doanh nhân.

“Thất bại là mẹ của thành công. Thất bại đôi khi là để thử nghiệm và là nền móng cho thành công”, ông nhấn mạnh đã đến lúc tư duy quản lý phải chính thức công nhận và bao dung với rủi ro khoa học. Điều quan trọng không phải là triệt tiêu sai sót, mà là biết kiểm soát rủi ro để rút ra những bài học thực chứng đắt giá.

Với vai trò là cơ quan quản lý Nhà nước về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, thời gian qua, Bộ Khoa học và Công nghệ đã luôn giữ vững vị trí nòng cốt trong tham mưu, định hướng và tổ chức triển khai các nhiệm vụ cụ thể hóa Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị. Trọng tâm không chỉ là hoàn thiện hệ thống cơ chế, chính sách mà còn phải tạo điều kiện để các kết quả nghiên cứu được ứng dụng, chuyển giao và thương mại hóa.

Cách tiếp cận trong phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo cũng thay đổi mạnh mẽ. Thay vì chỉ chú trọng số lượng đề tài, công trình nghiên cứu hay sản phẩm được tạo ra, Bộ Khoa học và Công nghệ cùng các đơn vị trực thuộc đã định hướng, quan tâm nhiều hơn đến khả năng ứng dụng, hiệu quả kinh tế và giá trị mà công nghệ mang lại cho doanh nghiệp, xã hội.

Những thay đổi đang mở ra kỳ vọng lớn, điển hình là việc giao Viện Đổi mới sáng tạo Quốc gia xây dựng cơ chế vận hành Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia. Đây chính là đòn bẩy thể chế mang tính then chốt. Muốn nuôi dưỡng và sản sinh ra những “Kỳ lân” công nghệ Make-in-Vietnam đủ sức vươn tầm thế giới, Nhà nước và xã hội phải sẵn sàng mạo hiểm, sẵn sàng đặt niềm tin và đồng hành cùng doanh nghiệp ngay từ những bước thử nghiệm chập chững ban đầu.

Đổi mới sáng tạo không phải phong trào nhất thời và càng không dành riêng cho giới viện, trường. Khi thể chế được cởi trói thực chất, dòng vốn mạo hiểm được khơi thông và văn hóa “thử và sai” được thừa nhận, Việt Nam mới có thể tạo ra những bước nhảy vọt về năng suất và sức cạnh tranh, đưa nền kinh tế tự tin bước vào kỷ nguyên phát triển mới.