'Âm mưu và tình yêu' vào lớp 9: Vì sao một số phụ huynh băn khoăn?

Vấn đề đặt ra là dạy thế nào để học sinh hiểu bi kịch, nhận diện hành động sai và không đồng nhất việc hiểu nhân vật với đồng tình.

Bạo lực, cái chết trong tác phẩm khiến phụ huynh lo ngại

“Âm mưu và tình yêu” của Friedrich Schiller (1759-1805), nhà thơ, nhà viết kịch và triết gia Đức, là bi kịch xoay quanh tình yêu, quyền lực, địa vị xã hội và những âm mưu chính trị.

Tác phẩm kể về Luy-dơ, con gái một nhạc công, và Phéc-đi-năng, con trai của Tể tướng. Tình yêu của hai người bị ngăn cản bởi khoảng cách địa vị xã hội và những toan tính của người cha quyền lực. Tể tướng tìm cách chia rẽ đôi trẻ, trong khi Phéc-đi-năng chống lại sự áp đặt của cha để bảo vệ tình yêu với Luy-dơ.

Bi kịch lên đến đỉnh điểm khi Luy-dơ bị ép viết bức thư giả khiến Phéc-đi-năng tin rằng cô đã phản bội mình. Trong tuyệt vọng và ghen tuông, Phéc-đi-năng cho Luy-dơ uống thuốc độc rồi chính mình cũng uống. Sự thật chỉ được phơi bày khi cả hai đã cận kề cái chết.

Chính những tình tiết này khiến câu chuyện về việc đưa trích đoạn “Âm mưu và tình yêu” vào Ngữ văn 9 nhận được sự quan tâm của một bộ phận phụ huynh. Từ bài viết của Phan Thuong trên mạng xã hội đặt câu hỏi “Bạo lực học đường, thất tình chém giết... có phải bắt đầu từ trong SGK?”, câu chuyện nhanh chóng thu hút hàng nghìn lượt bình luận.

Bài viết của Phan Thuong trên mạng xã hội nhanh chóng thu hút sự chú ý, với hàng nghìn lượt bình luận và hàng trăm lượt chia sẻ. Trong bài viết, Phan Thuong bày tỏ băn khoăn khi học sinh lớp 9, nhiều em mới 14 tuổi, được học một tác phẩm có những tình tiết liên quan đến bạo lực, ghen tuông, đầu độc và cái chết. Tác giả đặt vấn đề liệu những nội dung như vậy có thực sự phù hợp với lứa tuổi học sinh hay không, nhất là khi khả năng nhận thức và đánh giá các vấn đề cuộc sống của các em còn đang phát triển.

Phan Thuong cũng dẫn lại kết thúc bi kịch của tác phẩm: Luy-dơ bị ép viết một bức thư giả để cứu cha mẹ; Phéc-đi-năng đọc được bức thư, rơi vào ghen tuông và mù quáng, cho người yêu uống thuốc độc rồi tự tử theo. Khi sự thật được phơi bày thì mọi thứ đã quá muộn.

Từ đó, bài viết cho rằng những chi tiết cực đoan như vậy cần được cân nhắc khi đặt trong sách giáo khoa dành cho học sinh lớp 9. Tác giả đề nghị xem xét lại việc lựa chọn tác phẩm và hướng tới những bài văn, bài thơ có nội dung nhân văn, gần gũi hơn với lứa tuổi học sinh.

Bài viết nhận được sự quan tâm của nhiều phụ huynh. Một số ý kiến cho rằng việc lựa chọn tác phẩm trong chương trình Ngữ văn cần tính đến không chỉ giá trị văn học mà cả khả năng tiếp nhận của học sinh ở từng độ tuổi.

Một phụ huynh, Thúy Nguyễn, đề nghị nhìn lại chương trình Ngữ văn từ lớp 1 đến lớp 12, với định hướng tăng cường những nội dung bồi đắp tình yêu thương con người, động vật, quê hương, đất nước. Theo phụ huynh này, học sinh nên được học “ít nhưng đúng đủ và thấm sâu”.

Một số phụ huynh khác cũng bày tỏ băn khoăn về một số nội dung trong Ngữ văn 9, cho rằng ở lứa tuổi 14-15, học sinh cần được tiếp cận nhiều hơn với những tác phẩm về tình yêu quê hương, lòng tự hào dân tộc và những giá trị gần gũi với đời sống.

Như vậy, băn khoăn của một số phụ huynh không chỉ nằm ở việc tác phẩm có những chi tiết về ghen tuông, đầu độc hay cái chết, mà rộng hơn là câu hỏi về mức độ phù hợp của những nội dung này với khả năng tiếp nhận của học sinh 14-15 tuổi. Ngoài giá trị văn học, học sinh sẽ nhận được gì từ tác phẩm và nội dung ấy có phù hợp với lứa tuổi hay không là vấn đề được đặt ra.

Dạy thế nào để học sinh hiểu bi kịch mà không đồng tình với hành động sai?

Theo thầy Vũ Thanh Hòa, giáo viên Ngữ văn tại Trường THPT Thăng Long (Hà Nội), không thể đánh giá một tác phẩm văn học chỉ từ những chi tiết bạo lực, cái chết hay những hành vi cực đoan xuất hiện trong tác phẩm.

Thầy Hòa phân tích, văn học bắt nguồn từ đời sống nhưng không phải là bản sao của đời sống. Cả văn học và đời sống đều hướng tới những giá trị của con người, song văn học có cách riêng để phản ánh, khám phá và lý giải con người.

Theo thầy, cũng không thể từ việc một tác phẩm có hành vi bạo lực mà suy ra tác phẩm cổ xúy bạo lực trong đời sống. “Không thể vì tác phẩm có tình yêu thì cổ xúy tình yêu ngoài luồng; không thể vì tác phẩm có bạo lực mà cho rằng tác phẩm cổ xúy bạo lực”, thầy Hòa nói.

Đặc biệt với thể loại bi kịch, xung đột là yếu tố quan trọng để thúc đẩy câu chuyện. Kịch không chỉ đưa lên sân khấu những điều tốt đẹp, mà đặt nhân vật vào những xung đột gay gắt, những sai lầm và tình thế có thể dẫn đến sự sụp đổ, thậm chí cái chết.

Qua những bi kịch đó, người đọc có cơ hội nhận diện cái sai, cái xấu và thấy được hậu quả nghiêm trọng của những lựa chọn sai lầm. Với “Âm mưu và tình yêu”, theo thầy Hòa, không nên chỉ nhìn đây là câu chuyện tình yêu bi thảm. Tác phẩm chứa đựng nhiều xung đột đan xen: tình yêu và quyền lực, cha và con, cá nhân với những ràng buộc của hoàn cảnh, đồng thời là bi kịch nảy sinh từ chính những lựa chọn của nhân vật.

Trong đó, xung đột giữa Tể tướng và Phéc-đi-năng là một trong những động lực quan trọng của cốt truyện. Sự áp đặt của người cha quyền lực dẫn tới âm mưu chia rẽ đôi trẻ, đẩy các nhân vật vào những lựa chọn ngày càng cực đoan và cuối cùng dẫn tới cái chết. Phéc-đi-năng có những phẩm chất đáng ghi nhận khi chống lại sự áp đặt của cha và bảo vệ tình yêu với Luy-dơ. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa mọi hành động của nhân vật đều đúng.

“Không thể vì nhân vật bảo vệ tình yêu mà cho rằng tất cả những gì nhân vật làm đều đúng. Nếu giáo viên chỉ nói Phéc-đi-năng bảo vệ tình yêu trong sáng thì học sinh có thể hiểu rằng bảo vệ tình yêu cho phép mình làm bất cứ điều gì”, thầy Hòa phân tích.

Theo thầy, đây chính là điểm cần đặc biệt lưu ý khi dạy tác phẩm cho học sinh lớp 9: phải giúp các em phân biệt cảm xúc với trách nhiệm. Tình yêu có thể mãnh liệt, nhưng không thể trở thành lý do để một người làm tổn thương hoặc tước đoạt mạng sống của người khác. “Tình yêu không phải là lý do để chúng ta có thể tước mạng sống của người khác”, thầy Hòa nhấn mạnh.

Việc soi chiếu nhân vật từ nhiều phía cũng rất cần thiết. Thầy Hòa cho rằng có thể liên hệ với “Chuyện người con gái Nam Xương”, trong đó Vũ Nương chết sau khi bị chồng nghi oan. Khi đặt các nhân vật, hoàn cảnh và lựa chọn cạnh nhau, học sinh có thể nhận diện bi kịch từ nhiều góc độ thay vì đơn giản hóa thành ai đúng, ai sai.

“Điều quan trọng là phải soi chiếu nhiều phía. Học sinh phải hiểu nguyên nhân, hoàn cảnh, lựa chọn của nhân vật, nhưng hiểu không có nghĩa là đồng tình với mọi hành động của nhân vật”, thầy nói.

Thầy Hòa cũng thừa nhận, việc đưa một tác phẩm có những xung đột mạnh, sự ghen tuông, đầu độc và cái chết đến với học sinh 14-15 tuổi đặt ra yêu cầu nhất định về cách tổ chức dạy học. Nếu giáo viên không làm rõ các lớp nghĩa của tác phẩm, học sinh có thể tiếp nhận theo hướng đơn giản hoặc hiểu sai thông điệp. Vì vậy, câu hỏi không chỉ là “có nên dạy hay không”, mà quan trọng hơn là dạy như thế nào và giúp học sinh hiểu tác phẩm ra sao.

Ở góc độ đó, thầy Hòa thừa nhận việc lựa chọn một tác phẩm có những xung đột mạnh, ghen tuông, đầu độc và cái chết cho học sinh 14-15 tuổi vẫn đặt ra yêu cầu về cách tổ chức dạy học. Đây là độ tuổi mà nếu giáo viên không giúp học sinh tiếp cận đúng các tầng nghĩa của tác phẩm, các em có thể chỉ chú ý đến những tình tiết gây sốc hoặc hiểu câu chuyện theo hướng đơn giản, lệch khỏi giá trị mà tác phẩm muốn đặt ra.

Một số giáo viên cũng cho rằng, vấn đề không chỉ nằm ở việc “có nên dạy hay không”, mà còn ở việc dạy như thế nào và giúp học sinh hiểu tác phẩm ra sao. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đặt yêu cầu phát triển năng lực đọc hiểu, tiếp nhận và đánh giá văn bản, đồng thời hình thành cho học sinh cách nhìn nhân văn và năng lực ứng xử trong cuộc sống. Vì vậy, giáo viên cần định hướng để học sinh phân biệt giữa việc văn học phản ánh một hành vi cực đoan với việc tác phẩm đồng tình hay cổ xúy cho hành vi đó; giữa lý giải hoàn cảnh, tâm lý nhân vật với biện minh cho hành động của nhân vật.

Với học sinh lớp 9, cách tổ chức dạy học cần giúp các em đi qua những tình tiết như ghen tuông, đầu độc, cái chết để nhìn thấy những nguyên nhân, xung đột, lựa chọn và hậu quả phía sau. Không thể lấy việc một tác phẩm mô tả bạo lực để quy kết tác phẩm cổ xúy bạo lực, nhưng cũng không nên bỏ qua những băn khoăn về độ tuổi tiếp nhận. Điều quan trọng là học sinh có thể hiểu vì sao nhân vật hành động như vậy, đồng cảm với bi kịch của nhân vật, nhưng vẫn nhận diện được giới hạn và trách nhiệm trong những lựa chọn sai lầm.

Khi đó, bi kịch trong “Âm mưu và tình yêu” không chỉ còn là câu chuyện về một tình yêu kết thúc bằng cái chết, mà có thể trở thành cơ hội để học sinh nhận ra rằng cảm xúc dù mãnh liệt đến đâu cũng không cho phép con người vượt qua những giới hạn về trách nhiệm và sự sống của người khác.

Vì vậy, bên cạnh cách giáo viên định hướng học sinh tiếp nhận, việc lựa chọn tác phẩm cho từng độ tuổi cũng cần được cân nhắc kỹ, để giá trị văn học đi cùng với sự phù hợp về nhận thức và tâm lý, giúp học sinh tiếp cận những vấn đề phức tạp của đời sống mà không bị cuốn theo những biểu hiện cực đoan của nhân vật.