Vin Nexus Center: Ngôi trường mang màu những đám mây ban mai

4 giờ chiều thứ Sáu, cửa thang máy vừa mở, một nhóm học sinh ùa ra. Em đi sau nắm lấy vạt áo em đi trước. Nhìn thấy khách lạ, các em đồng thanh: “Cháu chào cô chú ạ!”. Tiếng trước chưa dứt, tiếng sau đã đuổi tới, giọng cao giọng thấp, rành rọt vang lên như một bản acapella ngẫu hứng giữa hành lang còn vương nắng chiều.

Cảnh tượng ấy có lẽ bình thường ở bất cứ ngôi trường nào, nhưng ở đây, nó là một cột mốc. Chỉ ba tuần trước, không ít em trong nhóm chưa từng ngồi lên chiếc xe nào khác ngoài xe của bố. Nhiều phụ huynh từng lo con sẽ không chịu đi cùng người lạ, sẽ hoảng hốt khi bước lên một chiếc xe đông người.

Vậy mà giờ đây, thấy xe đến, các em nhanh nhẹn chào bố mẹ rồi leo lên ghế ngồi. Có em mỗi ngày đi về quãng đường 20 - 30km mà không cần bố mẹ đi kèm.

Đó là những học sinh đầu tiên của Vin Nexus Center (VNC), trường giáo dục chuyên biệt theo mô hình phi lợi nhuận, chuẩn quốc tế đầu tiên tại Việt Nam dành cho trẻ có nhu cầu giáo dục đặc biệt, nằm trong đại đô thị Vinhomes Ocean Park 3 (Hưng Yên).

Ngôi trường mang màu của những đám mây ban mai

Từ thời điểm dự án Vin Nexus Center được phê duyệt đến ngày khởi công xây trường và cho tới lúc chính thức đón học sinh, tổng thời gian chưa đầy 12 tháng. 12 tháng cho 1 ngôi trường rộng 1,6ha, cùng mô hình chưa từng có tiền lệ tại Việt Nam.

Tất cả các lối vào trường đều lắp hệ thống rào chắn tự động kiểm soát bằng nhận diện khuôn mặt. Chỉ những phụ huynh đã đăng ký sinh trắc học mới được vào đón con. Ông bà muốn đón cháu phải có xác nhận của bố mẹ.

Buổi sáng, thầy cô đứng ngay ở cổng đón học sinh để phụ huynh không cần đi sâu vào trong. Buổi chiều, phụ huynh chờ ở thư viện, giáo viên gọi tên từng em, trao tận tay bố mẹ.

Cửa các phòng học, phòng thư viện đều cần nhận diện khuôn mặt, chỉ giáo viên mới mở được. Với những đứa trẻ thường xuyên bất chợt “hứng lên” chạy đi đâu đó, mỗi lớp kiểm soát ấy giúp giới hạn không gian các em có thể tới, để bảo đảm an toàn và thầy cô luôn tìm thấy các em kịp thời.

Bước qua cổng, người ta dễ nhận ra một bảng màu của những đám mây ban mai phủ lên toàn bộ ngôi trường. Nhạt nhạt, phơn phớt, mềm và ấm nhẹ. Không có màu cơ bản, không có gam nóng, bởi thị giác của nhiều trẻ có nhu cầu giáo dục đặc biệt nhạy cảm hơn bình thường.

Các cột trụ đều hình tròn thay vì vuông vức. Cột lẫn tường được ốp lớp nệm xanh nhạt cao chừng 2 mét. Những sảnh nghỉ xinh xắn hứng trọn ánh nắng tràn qua lớp kính, rọi xuống những chiếc ghế lười màu ghi xám như đám mây bông xốp tơi trên nền trời, đủ cho bốn, năm em ngồi cùng. Ngoài kia, hàng cây xanh đổ bóng mát xuống hành lang.

Giữa sân chơi mầm non là một nhà vận động liên hoàn đặt trên lớp thảm dày. Cả khối vận động đều được nhập khẩu từ châu Âu, nơi có quy trình kiểm định khắt khe về độ an toàn và tính “xanh” của vật liệu. Các em có thể chạy nhảy, leo trèo thỏa thích mà không lo trầy xước.

Cầu thang cũng được tính toán tỉ mỉ. Mỗi bậc chỉ cao chừng 10cm, tay vịn thấp vừa tầm tay trẻ, còn lan can cao quá đầu các em.

Trên tầng 2, các phòng chức năng được bố trí rải rác ở các khối nhà. Một căn phòng mang tên “phòng yên tĩnh”, kê nhiều ghế lười tròn êm ái, ánh đèn có thể điều chỉnh nhiều sắc độ thay vì chỉ bật hoặc tắt. Khi một em quá mệt hay cảm xúc dâng lên khó kiểm soát, thầy cô sẽ đưa em vào đây để thư giãn, dịu lại và lấy lại năng lượng trước khi trở về lớp.

Bên cạnh đó là phòng giác quan, nơi chuẩn bị đón những thiết bị nhập khẩu từ Úc, dành cho các em cần được điều hòa hoặc kích thích lại cảm giác.

Nơi học sinh thích nhất là nhà đa năng rộng như một sân thể thao. Tường xung quanh đều ốp nệm êm để hạn chế tối đa chấn thương khi các em vận động. Ngay từ tuần học đầu tiên, nhà hát gần 300 chỗ ngồi với hệ thống ánh sáng, màn hình LED cũng đã trở thành “điểm hẹn” được các em yêu thích.

Tất cả đều là một cấu phần của chương trình học thuật trong nhà trường. Từng chi tiết nhỏ nhất trong không gian trường học đều được xây dựng chỉn chu, đáp ứng các yêu cầu đặc thù dành riêng cho học sinh có nhu cầu giáo dục đặc biệt.

Vin Nexus Center được dựng lên hoàn toàn vì trẻ có nhu cầu giáo dục đặc biệt, từ bản vẽ đầu tiên trên giấy, không phải một cơ sở cũ được chuyển đổi công năng rồi đưa học sinh vào học. Đó cũng là điểm khác biệt lớn nhất giữa Vin Nexus Center và hầu hết các trường dạy trẻ có nhu cầu giáo dục đặc biệt tại Mỹ - theo thầy Brian Bùi Lý Tưởng, Hiệu phó kiêm Điều phối học thuật của trường.

Thầy Brian có 10 năm làm giáo dục đặc biệt tại Mỹ, nơi quyền được học tập của trẻ khuyết tật được bảo đảm bằng Đạo luật Giáo dục Người khuyết tật (IDEA). “Vì đã là luật, các trường làm đúng như luật định. Nhưng thường họ không xây từ móng. Họ thuê hoặc cải tạo một tòa nhà sẵn có để phục vụ chương trình”, thầy nói.

Nỗi đau đáu của thầy Brian là một ngày nào đó Việt Nam sẽ có một môi trường chuẩn mực cho học sinh cần giáo dục đặc biệt để thầy có cơ hội trở về cống hiến. Một ngày, tình cờ đọc được bản tin tuyển dụng của Vin Nexus Center trên mạng, thầy nộp hồ sơ, không dám nghĩ xa hơn một cơ hội phỏng vấn. Rồi thầy trúng tuyển và quyết định đưa cả gia đình rời Mỹ về quê hương.

Thầy Brian đã dùng từ “ánh sáng cuối đường hầm” để mô tả về cảm giác trong ngày đầu tiên đặt chân tới ngôi trường mới - thứ ánh sáng rực rỡ, và tràn đầy hy vọng: “Tại Mỹ, tôi làm việc ở 5 khu học chánh, mỗi khu có 17 - 18 trường, lại đi thực tập, tham quan thêm nhiều nơi khác, nhưng tôi chưa từng thấy ngôi trường nào được thiết kế riêng cho học sinh có nhu cầu đặc biệt đẹp đẽ, chỉn chu như thế này”.

Từ một ý tưởng “Ở đâu khó, có người Vin”

Người thai nghén dự án Vin Nexus Center là cô Nguyễn Ngọc Minh, Phó Tổng Giám đốc Khối Học thuật Hệ thống Giáo dục Vinschool. Dự án bắt đầu từ một trăn trở gắn với sứ mệnh của Vingroup “Vì một cuộc sống tốt đẹp hơn cho mọi người”.

“Nói về một cuộc sống tốt đẹp hơn cho mọi người, thì chúng ta càng không thể bỏ lại phía sau nhóm trẻ có nhu cầu giáo dục đặc biệt, những người đang gặp nhiều rào cản nhất trong việc học tập, phát triển và hòa nhập”, cô Minh đặt vấn đề.

Tại Mỹ, khoảng 7,5 triệu học sinh từ 3-21 tuổi được nhận dịch vụ giáo dục đặc biệt, tương đương khoảng 15% học sinh trường công. Ở Việt Nam, dữ liệu chính thức còn hạn chế, nhưng những con số hiện có cho thấy đây không phải nhu cầu nhỏ, và còn rất nhiều trẻ chưa được sàng lọc, can thiệp đủ sớm.

Điều khiến cô Minh trăn trở hơn cả là những khoảng trống trên hành trình của các gia đình. Chẩn đoán ở một nơi, trị liệu ở một nơi, đi học ở một nơi khác. Con lớn lên, cha mẹ lại bế tắc với câu hỏi về kỹ năng sống, hòa nhập, nghề nghiệp. Việt Nam vẫn thiếu một mô hình đồng hành liên tục từ can thiệp sớm đến khi trưởng thành.

Trong hệ sinh thái Vingroup, lời giải đã có sẵn những mảnh ghép: Vinschool với chuyên môn giáo dục, Vinmec với năng lực y tế và đánh giá phát triển, Quỹ Thiện Tâm với khả năng hỗ trợ những gia đình khó khăn. Vin Nexus Center là nỗ lực nối các mảnh ghép ấy lại.

Cơ sở vật chất không phải trở ngại lớn nhờ nguồn lực của Vingroup. Dự án lại có tổ chức New England Center for Children (Mỹ) làm đối tác tư vấn chuyên môn và các chuyên gia Trung tâm Giáo dục Đặc biệt Quốc gia đồng hành.

“Nhưng vấn đề nhân sự là một bài toán khó giải”, cô Minh chia sẻ.

Giáo viên giáo dục đặc biệt và chuyên gia can thiệp trị liệu có chuyên môn theo chuẩn quốc tế không nhiều. Khó nhất là tìm chuyên gia can thiệp hành vi BCBA (Board Certified Behavior Analyst, chứng nhận quốc tế ở trình độ sau đại học về Phân tích hành vi ứng dụng). Số người Việt sở hữu chứng nhận này hiện rất ít. Nhà trường phải tuyển giáo viên, chuyên gia từ nước ngoài.

Cô Minh trực tiếp tham gia từ khâu xây dựng tiêu chuẩn, sàng lọc hồ sơ, phỏng vấn đến lựa chọn Ban Giám hiệu, Giám đốc Lâm sàng. Phẩm chất cô coi trọng nhất là cách giáo viên nhìn nhận trẻ có nhu cầu giáo dục đặc biệt.

“Có người cho rằng nhiệm vụ của chúng ta là ‘sửa’ để trẻ trở nên ‘bình thường’. Có người lại nghĩ chỉ cần các em an toàn, vui vẻ là đủ. Với chúng tôi, cả hai cách nhìn đều chưa toàn diện”.

Với cô Minh, toàn diện là nhìn thấy cùng lúc cả nhu cầu cần hỗ trợ lẫn điểm mạnh riêng cần phát triển của mỗi trẻ. Từ đó, Vin Nexus Center theo đuổi triết lý: tôn trọng khác biệt thay vì coi đó là “dị biệt” cần sửa chữa, nuôi dưỡng bản sắc cá nhân và không đặt trước “trần” cho sự phát triển của mỗi học sinh.

Triết lý ấy được cụ thể hóa trong chương trình học. Vin Nexus kết hợp khung học thuật Cambridge với ASDAN - tổ chức giáo dục của Anh chuyên về kỹ năng sống và năng lực làm việc - thành mô hình Biết x Làm (Knowing x Doing).

Các kỹ năng tự lập, giao tiếp, làm việc nhóm, sử dụng tiền, giải quyết vấn đề không bó hẹp trong một môn riêng mà được lồng vào mọi hoạt động. Thành quả của học sinh được ASDAN ghi nhận, cấp chứng nhận theo chuẩn quốc tế, trở thành hồ sơ năng lực khi các em bước sang giai đoạn đào tạo nghề hay đi làm.

Từ khoảng 16 tuổi, học sinh bước vào lộ trình hướng nghiệp dựa trên sở thích, điểm mạnh và mức độ độc lập của từng em trong một số lĩnh vực mà các em có khả năng như hỗ trợ văn phòng, dịch vụ khách sạn, nhà bếp, công nghệ thông tin, thủ công…

Đặc biệt, trong trường có những không gian mô phỏng cuộc sống thật để các em khám phá, trải nghiệm trong vòng an toàn. Một quán cà phê giả lập được thiết kế gần như quán thật đặt ngay trong trường. Ở đó, các em làm quen với cách ứng xử trong không gian quán, biết quầy thu ngân để thanh toán, sau này sẽ học pha chế, phục vụ khách.

“Trẻ có nhu cầu giáo dục đặc biệt thường rất quen với nếp cũ. Khi không gian trong trường giống với cộng đồng bên ngoài, lúc ra quán cà phê thật, các em không phải làm quen lại từ đầu, không bỡ ngỡ, lo âu”, một giáo viên giải thích. Khi sẵn sàng, học sinh sẽ được thực tập có giám sát tại doanh nghiệp.

Có những lúc nhìn vào quy mô dự án, đội ngũ xây dựng Vin Nexus Center thấy rõ đây là việc không hề đơn giản. Họ phải xây dựng mọi thứ từ đầu trong bối cảnh Việt Nam chưa có bất kỳ mô hình tương tự nào để tham chiếu trọn vẹn.

“Ở Vingroup, chúng tôi hay nói vui ‘Ở đâu khó, có người Vin’. Thách thức càng lớn, càng ít người làm, nhưng việc có ý nghĩa với xã hội thì càng cần những tổ chức sẵn sàng đi trước”, cô Minh chia sẻ.

Mỗi đứa trẻ đều cần được nhìn nhận trước hết như một cá thể trọn vẹn

Tại Vin Nexus Center, mỗi học sinh có một “Spiky Profile” - hồ sơ năng lực đa điểm. Thay vì chỉ liệt kê những gì trẻ chưa làm được, thầy cô nhận diện cả những đỉnh nhô cao, những điểm mạnh để tiếp tục phát triển, đồng thời dựng “giàn giáo” nâng đỡ ở những vùng trẻ cần hỗ trợ. Mỗi em có một kế hoạch giáo dục cá nhân với mục tiêu về học thuật, giao tiếp, hành vi, kỹ năng thích ứng.

Theo cô Minh, khác biệt quan trọng nhất của Vin Nexus Center là mô hình tích hợp can thiệp lâm sàng trực tiếp vào môi trường giáo dục. Giáo viên, chuyên gia phân tích hành vi, âm ngữ trị liệu, hoạt động trị liệu, tâm lý lâm sàng không làm việc trong những “ốc đảo” riêng.

Họ cùng nhìn vào một đứa trẻ, cùng thống nhất mục tiêu, cùng theo dõi dữ liệu. Kỹ năng trẻ học với chuyên gia không dừng lại trong phòng trị liệu mà được củng cố tiếp trong lớp học, giờ chơi, giờ ăn.

Trong mắt cô Minh, những học trò nhỏ ở đây đáng yêu, hóm hỉnh, có cá tính và có những năng lực rất riêng. “Mỗi đứa trẻ đều cần được nhìn thấy trước hết như một cá thể trọn vẹn, chứ không phải qua một nhãn chẩn đoán hay danh sách những kỹ năng còn thiếu”, cô nói. Đôi khi, chính điều khiến trẻ “khác” lại là chìa khóa mở cánh cửa học tập.

Cô Minh kể về một cậu học trò đặc biệt say mê điều hòa. Em thuộc lòng nhãn hiệu, năm sản xuất của từng chiếc máy. Cô giáo biến niềm đam mê ấy thành bài toán tính công suất điều hoà cho lớp học. Vậy là em nói vanh vách như 1 chuyên gia, tư vấn cho cô giáo về việc nên lắp loại điều hòa nào, công suất bao nhiêu thì hợp lý. Một sở thích tưởng như “khác người” trở thành cánh cửa dẫn em vào thế giới của những con số.

Câu chuyện ấy không phải ngoại lệ. Ở Vin Nexus Center, cá nhân hóa không chỉ là một bài toán riêng cho một em, mà là cách tổ chức cả lớp học.

Cô Vũ Thị Hà Ly, chủ nhiệm lớp mầm non Mango cho hay, cùng một dạng rối loạn phát triển, mỗi em lại có nhu cầu rất khác. Có em giỏi con số, chữ cái nhưng chưa giao tiếp được bằng lời, chỉ biết dùng hành vi để nói “con muốn cái này”. Có em nhạy cảm với tiếng ồn nhưng lại mê âm nhạc.

Vậy làm sao để những đứa trẻ khác nhau đến thế cùng học chung một lớp? “Môi trường ban đầu phải phổ quát cho tất cả các con, sau đó phân hóa theo từng em”, cô Hà Ly giải thích. Em nhạy cảm tiếng ồn có tai nghe chống ồn, cô giảm âm lượng, hoặc đến giờ học nhạc thì em được sang phòng yên tĩnh.

Cô Phạm Thị Ngọc Linh, chủ nhiệm lớp tiểu học Lily, cho biết việc đánh giá học sinh ở Vin Nexus Center khác với trường phổ thông. Không có điểm 8, điểm 9 để so bì. Mỗi em được đánh giá trên chính hành trình của mình. Hôm qua em cần cô cầm tay, cần cô nhắc bằng lời mới làm được, hôm nay em đã tự làm một mình, đó chính là tiến bộ.

Sự cá nhân hóa ấy không dừng ở lớp học mà theo các em xuống tận bếp ăn. Một cậu bé hễ thấy màu xanh trên đĩa là nhất quyết buông thìa, thế là các cô cùng nhà bếp phải khéo léo “giấu” rau vào món xào, món nấu để con ăn lúc nào không hay.

Một cô bé khác, nhờ thực đơn phong phú của trường, được phát hiện mê bánh gạo, điều mà bữa cơm gia đình ít món chưa thể cho bố mẹ biết. Đến mức nhiều phụ huynh “than” với cô giáo rằng con ăn ở trường nhiều quá, về nhà lại chê cơm bố mẹ nấu không ngon bằng.

Để đi đến bữa cơm ngon miệng của con hôm nay, nhiều gia đình đã phải đánh đổi rất nhiều. Trong quá trình tuyển sinh, cô Minh đã gặp những phụ huynh vượt hàng trăm, hàng ngàn cây số, từ Lào Cai, Lạng Sơn xuống, từ TP.HCM ra.

Không ít gia đình đang yên ổn nơi xứ người cũng khăn gói đưa con trở về. Người rời bỏ mái nhà quen thuộc, người sắp xếp lại cả công việc lẫn cuộc sống riêng. Tất cả thời gian, sức lực và dành dụm, họ dồn cho một hy vọng duy nhất: con có thêm một cơ hội.

Hành trình ấy, thầy Brian hiểu hơn ai hết. 10 năm làm giáo dục đặc biệt ở Mỹ, thầy chưa từng gặp ở đâu những người làm cha mẹ như ở Việt Nam. Ở đây, một đứa trẻ có nhu cầu giáo dục đặc biệt không chỉ có bố mẹ bên cạnh.

Ông bà, cô chú, anh chị em họ đều cùng chung tay nâng đỡ, điều mà thầy chưa từng thấy ở Mỹ. Họ mang trong lòng bao nỗi đau khổ, dằn vặt, nhưng cả gia đình vẫn lặng lẽ cùng con đi qua từng ngày, sẵn sàng hy sinh cả cuộc đời mình vì con.

Nhưng rồi sẽ đến ngày cha mẹ không thể đồng hành cùng con mãi. Đó là nỗi lo khắc khoải nhất của những người cha, người mẹ ấy, và cũng là câu hỏi Vin Nexus Center đặt ra từ ngày đầu tiên. Câu trả lời không thể chỉ nằm trong một ngôi trường.

Các thầy cô Vin Nexus Center mong mỏi xã hội sẽ nhìn nhận cởi mở hơn về nhu cầu giáo dục đặc biệt. Những kinh nghiệm của nhà trường sẽ được chia sẻ, chuyển giao cho giáo dục hòa nhập. Và ngày càng nhiều doanh nghiệp sẵn sàng mở cửa đón những người trẻ này.

Dư âm…

4h15, chiếc xe buýt cuối cùng lăn bánh. Sau ô kính, vài bàn tay nhỏ vẫy vẫy. Một tuần học nữa đã khép lại, với những bước tiến mà người ngoài có thể không nhìn thấy, nhưng với mỗi gia đình, đó là cả một bầu trời.