Tương lai nào cho cầu Long Biên bên trục cảnh quan sông Hồng?

Vấn đề cốt lõi là lựa chọn mô hình vừa bảo tồn di sản, vừa đáp ứng yêu cầu phát triển của một siêu đô thị đang hình thành.

Hơn 120 năm kể từ ngày bắc những nhịp thép đầu tiên qua sông Hồng, cầu Long Biên vẫn hiện diện như một trong những biểu tượng đặc biệt nhất của Hà Nội. Không chỉ là cây cầu đầu tiên nối đôi bờ sông Hồng, Long Biên còn là chứng nhân của những biến động lớn lao trong lịch sử dân tộc, từ thời thuộc địa, những năm tháng chiến tranh khốc liệt cho đến hành trình đổi mới và phát triển.

Theo bạn, cầu Long Biên nên được phục dựng theo hướng nào?

Vấn đề đặt ra hôm nay không còn là giữ hay bỏ, mà là định vị lại vai trò của cây cầu trong cấu trúc đô thị đang chuyển mình.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội, nhận định nếu chỉ nhìn bằng tư duy giao thông, cây cầu như 'điểm nghẽn'. Còn nếu chỉ nhìn bằng cảm xúc, chúng ta không thể bỏ qua những giới hạn kỹ thuật rất thực tế của một công trình hơn 120 năm tuổi.

"Có những công trình làm nên diện mạo đô thị bằng hình khối kiến trúc; có những công trình làm nên chiều sâu đô thị bằng ký ức, cảm xúc và lịch sử. Cầu Long Biên thuộc về cả hai phương diện ấy", ông nói.

Theo đó, các chức năng giao thông nặng, tải trọng lớn nên được chuyển dần sang các cây cầu hiện đại. Khi đó, Long Biên có thể đảm nhận vai trò mới: tuyến kết nối văn hóa, không gian ký ức, điểm đến du lịch và biểu tượng cảnh quan của Thủ đô.

Đồng quan điểm, TS.KTS Trương Ngọc Lân (Phó trưởng khoa Kiến trúc và Quy hoạch, Đại học Xây dựng Hà Nội) cho rằng việc giảm tải giao thông nặng cho cầu Long Biên là tất yếu. Tuy nhiên cây cầu vẫn tiếp tục tham gia vào hệ thống giao thông đô thị tương lai dưới một hình thức phù hợp hơn: phục vụ đường sắt đô thị nội thành, trên cơ sở khai thác lại, tái sử dụng các nhà ga cũ lịch sử để trở thành một bộ phận trong hệ thống giao thông công cộng hiện đại.

Việc tái sử dụng các nhà ga lịch sử trên tuyến - với khoảng cách tương đối hợp lý - có thể giúp tích hợp cầu Long Biên vào hệ thống giao thông công cộng hiện đại, kéo dài “đời sống” công trình một cách hữu ích.

Giữ 'vết sẹo' chiến tranh, nối lại nhịp thời gian

Để tái định vị thành công, khái niệm “phục dựng” cần được hiểu khoa học. Phục dựng không đơn thuần là đưa công trình trở lại trạng thái ban đầu, mà là khôi phục và phát huy các giá trị cốt lõi: kiến trúc, kỹ thuật, lịch sử, cảnh quan và biểu tượng.

Tuy nhiên, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cảnh báo, nếu coi phục dựng là “làm mới quá khứ”, chúng ta có thể vô tình làm nghèo đi giá trị lịch sử của cây cầu. Hơn một thế kỷ qua, cây cầu đã trải qua chiến tranh, bị đánh bom, bị sửa chữa và gia cố nhiều lần. Những dấu vết ấy cũng là lịch sử.

Vì vậy, phục dựng không nên là xóa bỏ các dấu tích thời gian để tạo ra cây cầu mới mang dáng vẻ của quá khứ, mà trước hết là gia cố nền tảng kỹ thuật và trả lại diện mạo nguyên bản của công trình qua các thời kỳ lịch sử.

TS.KTS Trương Ngọc Lân phân định rõ ràng trong ứng xử với di sản thường có ba cấp độ xử lý: bảo tồn nguyên trạng, trùng tu và phục dựng. Bảo tồn là giữ nguyên hiện trạng, chỉ gia cố để tránh xuống cấp. Trùng tu là đưa công trình trở về trạng thái tốt nhất trên cơ sở các yếu tố gốc còn lại. Còn phục dựng là tái tạo những phần đã mất dựa trên hiểu biết khoa học.

Với cầu Long Biên, phương án tối ưu là kết hợp trùng tu và phục dựng: phục dựng các nhịp bị phá hủy, đồng thời trùng tu các phần còn lại để đảm bảo an toàn và tái lập hình ảnh tổng thể. “Quan trọng là phải giữ được tối đa yếu tố gốc của công trình chứ không phải xây mới hoàn toàn rồi gọi đó là phục dựng”, TS.KTS Trương Ngọc Lân chia sẻ.

Ông dẫn trường hợp cầu Tràng Tiền ở Huế từng nhiều lần bị sập trong lịch sử nhưng được trùng tu thành công, bao gồm cả phục dựng những thành phần đã mất để khôi phục hình ảnh nguyên vẹn gắn liền với dòng sông Hương. Cầu Mống (TP.HCM) cũng được tháo dỡ, lắp dựng lại nguyên trạng và chuyển thành cầu đi bộ - hiện là điểm tham quan nổi bật.

“Mở khóa” trục cảnh quan sông Hồng

Trong bối cảnh Hà Nội đang hướng tới phát triển trục cảnh quan sông Hồng, Long Biên có cơ hội vàng để trở thành điểm nhấn trung tâm của một không gian đô thị hoàn toàn mới. Khi đó, giá trị cảnh quan và biểu tượng của cây cầu sẽ trở nên đặc biệt quan trọng.

Lợi thế đặc biệt của cầu Long Biên nằm ở khả năng kết nối trực tiếp với bãi giữa sông Hồng - không gian sinh thái hiếm có ngay giữa lòng thành phố. Rất ít nơi trên thế giới sở hữu điều kiện kết nối đặc biệt giữa một cây cầu lịch sử, khu phố cổ và một đảo sinh thái giữa sông như Hà Nội đang có, theo TS.KTS Trương Ngọc Lân.

Nếu kết nối được cây cầu với bãi giữa, các công viên ven sông, phố cổ và hệ thống không gian công cộng hai đầu cầu, Hà Nội có thể hình thành hệ thống không gian văn hóa - du lịch - sinh thái hoàn chỉnh, độc đáo. Đây cũng là hướng đi mà nhiều đô thị lớn trên thế giới đã lựa chọn: bảo tồn di sản bằng cách tiếp tục cho di sản tham gia vào đời sống đương đại thay vì trở thành “hiện vật bảo tàng” tách khỏi đời sống cộng đồng.

Nhìn ra thế giới, việc biến các hạ tầng lịch sử cũ kỹ đối diện nguy cơ bị phá bỏ vì xuống cấp thành động lực phát triển mới, mang lại giá trị kinh tế, văn hóa vượt xa chức năng ban đầu là bài học kinh điển.

Tại Paris, tuyến cầu cạn Viaduc des Arts được cải tạo thành không gian sáng tạo và công viên trên cao, biến công trình trở thành một phần quan trọng của đời sống văn hóa Paris. Ở New York, dự án High Line biến đường sắt bỏ hoang thành công viên công cộng thu hút hàng triệu lượt khách mỗi năm. Tại Đức, nhiều cầu thép công nghiệp được chuyển đổi thành bảo tàng ngoài trời và không gian nghệ thuật.

Điểm chung từ kinh nghiệm quốc tế cho thấy, các hoạt động cộng đồng, quảng trường, công viên, không gian ngắm cảnh thường được phát triển mạnh ở khu vực tiếp cận cây cầu (khu vực chân cầu và hai đầu cầu), tạo thành một hệ sinh thái cảnh quan hoàn chỉnh thay vì chỉ tập trung chen chúc trên mặt cầu.

Một đề án tổng thể cho biểu tượng Thủ đô

Nhiều năm qua, không ít ý tưởng đưa ra nhằm biến cầu Long Biên thành không gian đi bộ, không gian văn hóa hay điểm đến du lịch. PGS.TS Bùi Hoài Sơn đánh giá đây là tín hiệu tích cực vì cho thấy xã hội bắt đầu nhìn nhận cây cầu như một tài sản văn hóa có khả năng tạo ra giá trị mới.

Mọi hoạt động tương lai trên cầu phải bắt đầu từ một đề án tổng thể, tính toán kỹ lưỡng từ tải trọng, lối lên xuống, khả năng thoát hiểm, chiếu sáng cho đến môi trường và quản lý khách tham quan.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn

Tuy nhiên, mọi ý tưởng đều phải được triển khai trên cơ sở khoa học, thận trọng và có lộ trình. Điều quan trọng nhất là không biến Long Biên thành một phố đi bộ theo nghĩa thông thường. Điều cây cầu cần là bản sắc riêng.

“Đó phải là không gian đi bộ của ký ức, không gian nghệ thuật của chiều sâu lịch sử, không gian du lịch của sự lắng đọng, chứ không phải nơi chỉ để tiêu dùng nhanh hay chụp ảnh bề mặt",PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

Việc khai thác du lịch phải đi cùng giới hạn, nếu khai thác quá thương mại, quá nhiều biển hiệu, âm thanh, hàng quán, chúng ta sẽ đánh mất chính vẻ đẹp làm nên sức hấp dẫn của nó. Mọi hoạt động tương lai trên cầu phải bắt đầu từ một đề án tổng thể, tính toán kỹ lưỡng từ tải trọng, lối lên xuống, khả năng thoát hiểm, chiếu sáng cho đến vệ sinh môi trường và quản lý khách tham quan.

Thách thức lớn nhất của cầu Long Biên là tính chất đặc biệt phức hợp. Nó cùng lúc đặt ra rất nhiều bài toán về di sản, giao thông, an toàn kết cấu, đường sắt, đường bộ, thủy văn sông Hồng, quy hoạch đô thị, cảnh quan hai bờ, nguồn lực tài chính, mô hình quản lý và phương án khai thác sau bảo tồn.

Khác với công trình di tích thông thường, cầu Long Biên vẫn đang hoạt động, chịu tải trọng mỗi ngày và là một phần của hệ thống hạ tầng đô thị, một thay đổi nhỏ cũng tác động mạnh tới giao thông và đời sống cộng đồng.

Vì thế các chuyên gia thống nhất rằng Hà Nội cần học kinh nghiệm quốc tế trong việc biến di sản thành nguồn lực phát triển, nhưng phải bằng sự tiết chế và hiểu biết và tầm nhìn dài hạn thay vì những giải pháp đơn lẻ.

Điều Hà Nội cần là chiến lược tổng thể, bao gồm khảo sát khoa học, định hướng công năng, cơ chế quản lý, nguồn lực tài chính và kế hoạch khai thác lâu dài. Mọi phương án phục dựng hay chuyển đổi công năng đều phải đặt mục tiêu giữ gìn tối đa các yếu tố gốc của di sản.

Bảo tồn cầu Long Biên không thể tách khỏi bảo tồn cảnh quan. Nếu chỉ tu bổ cây cầu mà không tổ chức lại cảnh quan hai bờ, không kết nối với du lịch, không gian sáng tạo và hệ thống công cộng ven sông thì giá trị di sản sẽ không được phát huy trọn vẹn. Và trục cảnh quan sông Hồng là chìa khóa mở ra tương lai cho Long Biên.

Suy cho cùng, câu hỏi không chỉ là có phục dựng cầu Long Biên hay không, câu hỏi lớn hơn là Hà Nội muốn để lại điều gì cho tương lai: một cây cầu cũ kỹ đang dần xuống cấp, hay một di sản sống vẫn tiếp tục kể câu chuyện về thành phố bên sông Hồng suốt hơn một thế kỷ qua.

Có lẽ, giá trị lớn nhất của cầu Long Biên chưa bao giờ nằm ở những nhịp thép, mà nó nằm ở khả năng kết nối quá khứ với tương lai, điều mà không một cây cầu hiện đại nào có thể thay thế. Phục dựng cầu Long Biên, vì thế, chính là đòn bẩy chiến lược để Hà Nội 'mở khóa' toàn bộ trục cảnh quan biểu tượng sông Hồng, biến di sản thành động lực mạnh mẽ dẫn dắt Thủ đô bước vào kỷ nguyên phát triển mới.

>Đọc thêm:
Phục dựng cầu Long Biên: Mệnh lệnh lịch sử để hồi sinh một biểu tượng
Hồi sinh mạch máu giao thông hay kiến tạo biểu tượng xanh?