Lâm Đồng có thể biến 'màn đêm' thành một nền kinh tế mới?

Nhưng nếu du khách vẫn chỉ ăn tối, đi chợ đêm rồi trở về khách sạn, “màn đêm” vẫn chưa thực sự trở thành một phần của nền kinh tế.

Khoảng trống kinh tế đêm

Khi Đà Lạt lên đèn, dòng người vẫn đổ về khu Hòa Bình, chợ đêm, hồ Xuân Hương, những quán cà phê và nhà hàng. Ở Mũi Né, du khách có thể tìm thấy các khu nghỉ dưỡng, phố ẩm thực, bar ven biển; Bảo Lộc cũng đã hình thành những không gian cà phê, trà về đêm. Nhưng nhìn rộng ra toàn tỉnh, kinh tế ban đêm vẫn giống những đốm sáng rời rạc hơn là một mạng lưới được tổ chức bài bản. Đó là nghịch lý đáng suy nghĩ: Lâm Đồng không thiếu khách để làm kinh tế đêm, mà đang thiếu những lý do đủ hấp dẫn để khách tiếp tục tiêu tiền sau khi trời tối.

Theo các nghiên cứu về kinh tế ban đêm, năm 2025 Lâm Đồng đón gần 20,8 triệu lượt khách, khoảng 1,3 triệu khách quốc tế, tổng thu du lịch 56.600-56.800 tỷ đồng. Thế nhưng chi tiêu vào ban đêm vẫn chủ yếu tập trung ở ăn uống; những hoạt động văn hóa, nghệ thuật, giải trí, mua sắm có giá trị gia tăng cao gần như thiếu hụt sau 22h.

Đêm Đà Lạt vốn đã có một sức hút riêng. Khi những con phố quanh hồ Xuân Hương lên đèn, chợ đêm bắt đầu đông người, các quán cà phê, phòng trà và nhà hàng nối nhau mở cửa, thành phố dường như có thêm một nhịp sống khác. Ở phía biển, Mũi Né - Phan Thiết có những khu nghỉ dưỡng, phố ẩm thực, bar ven biển; Bảo Lộc cũng đang hình thành những không gian cà phê, trà và dịch vụ về đêm.

Nhưng đó mới chủ yếu là những “điểm” kinh doanh, chưa phải một hệ sinh thái kinh tế ban đêm hoàn chỉnh.

Các chuyên gia tại Hội thảo phát triển kinh tế ban đêm tỉnh Lâm Đồng đến năm 2030, diễn ra ngày 1/10, nhận định địa phương đang đứng trước một thị trường đủ lớn để phát triển kinh tế ban đêm. Năm 2025, Lâm Đồng đón gần 20,8 triệu lượt khách, trong đó khoảng 1,3 triệu khách quốc tế, tổng thu du lịch khoảng 56.600-56.800 tỷ đồng. Tuy nhiên, chi tiêu buổi tối vẫn chủ yếu tập trung vào ăn uống, trong khi các sản phẩm văn hóa, giải trí, mua sắm có giá trị gia tăng cao gần như thiếu hụt sau 22h.

Nói cách khác, Lâm Đồng có khách, có tiền và có nhu cầu tiêu dùng về đêm, nhưng chưa có đủ sản phẩm để giữ dòng tiền ấy ở lại.

Một con số khác cho thấy rõ khoảng trống này: doanh thu lữ hành năm 2025 chỉ khoảng 648 tỷ đồng, chưa đến 1,2% tổng thu du lịch. Theo một tham luận tại hội thảo, điều đó cho thấy khoảng thời gian buổi tối của khách lưu trú chưa được tổ chức thành những sản phẩm du lịch có hệ thống.

Biến lợi thế thành tiền

Sau hợp nhất, Lâm Đồng có một lợi thế mà ít địa phương sở hữu: trong cùng một không gian tỉnh có cao nguyên Đà Lạt - Bảo Lộc, vùng biển Phan Thiết - Mũi Né - Phú Quý và không gian đại ngàn Gia Nghĩa. Ba hệ sinh thái du lịch này có thể bổ trợ cho nhau thay vì phát triển như những điểm đến biệt lập.

Đà Lạt có khí hậu, kiến trúc di sản, hoa và vị thế Thành phố sáng tạo UNESCO về âm nhạc; vùng ven biển có hải sản, văn hóa Chăm, làng chài và các khu nghỉ dưỡng; phía Tây có Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông, văn hóa M’Nông, rừng và bầu trời thích hợp cho những trải nghiệm ngắm sao, cắm trại.

Các giá trị ấy đang hiện diện, nhưng chưa được đóng gói thành những sản phẩm mà du khách có thể đặt trước, mua vé, trải nghiệm và tiếp tục di chuyển từ điểm này sang điểm khác.

Thực tế, một mô hình đã cho thấy khả năng này. “Hành trình đêm Đà Lạt” trên tuyến đường sắt Đà Lạt - Trại Mát sau hơn hai năm khai thác vẫn duy trì bình quân khoảng 120 lượt khách mỗi đêm. Theo đánh giá của doanh nghiệp lữ hành, đây là minh chứng cho khả năng bán một sản phẩm đêm có kịch bản rõ ràng và bán vé trước.

Đây cũng có thể là hướng đi quan trọng của Lâm Đồng: thay vì chỉ dựng thêm một chợ đêm hay mở thêm một tuyến phố ăn uống, cần tạo ra chuỗi trải nghiệm kéo dài từ buổi tối đến đêm muộn, thậm chí rạng sáng.

Một đề xuất được đưa ra là tổ chức “3 cụm - 1 hành lang - 3 khung giờ”, trong đó Đà Lạt - Lạc Dương gắn với “đêm sương - âm nhạc - hoa”, Phan Thiết - Mũi Né với “đêm biển - làng chài - hải sản”, còn Gia Nghĩa - Tà Đùng gắn với “đêm đại ngàn - cồng chiêng - bầu trời sao”. Khung giờ cũng được chia thành đêm sớm, đêm muộn và rạng đông, mở ra cả những sản phẩm như săn mây, ngắm bình minh, chợ cá làng chài.

PGS.TS Nguyễn Thành Nam, Trưởng khoa Xuất bản - Phát hành, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, nhà nghiên cứu có thế mạnh về văn hóa và phát huy giá trị văn hóa gắn với du lịch, cho rằng điểm thiếu của Lâm Đồng không phải là tài nguyên mà là cách chuyển hóa tài nguyên thành sản phẩm kinh tế ban đêm.

Theo ông, Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên, kiến trúc di sản đô thị, âm nhạc, hoa, cà phê, trà hay những giá trị văn hóa bản địa đều có thể trở thành chất liệu cho kinh tế đêm, nhưng hiện chưa được khai thác tương xứng. Đặc biệt, các dịch vụ sau 22h còn hạn chế khiến khả năng kéo dài thời gian trải nghiệm và chi tiêu của du khách bị bỏ ngỏ.

Điều ông Nam gợi ra vì thế không đơn giản là mở thêm một khu chợ hay kéo dài giờ hoạt động của các cửa hàng. Kinh tế ban đêm cần được thiết kế thành một chuỗi trải nghiệm, trong đó các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, ẩm thực, mua sắm và giải trí nối tiếp nhau theo thời gian.

Từ 18h đến 20h có thể là khoảng thời gian để du khách thưởng thức ẩm thực, trải nghiệm văn hóa, cồng chiêng, nghệ thuật truyền thống, trà và cà phê; từ 20h đến 22h30 là các chương trình biểu diễn, âm nhạc, nghệ thuật; sau đó mới chuyển sang những sản phẩm dành cho đêm muộn như spa, giải trí, điện ảnh, ngắm sao, cắm trại hay các hoạt động đặc thù khác.

ThS. Lương Giao Hy, Giám đốc điều hành Công ty TNHH Zion Travel, người có thế mạnh thực tiễn về điều hành lữ hành, xây dựng và phân phối sản phẩm tour, lại nhìn thấy một khoảng trống khác: Lâm Đồng đang có nhiều “điểm” nhưng thiếu những “tuyến” để đưa khách đi qua các điểm ấy và biến một buổi tối thành một sản phẩm du lịch có thể bán được.

Năm 2025, doanh thu dịch vụ ăn uống của Lâm Đồng đạt khoảng 45.599 tỷ đồng, lưu trú khoảng 11.007 tỷ đồng, trong khi doanh thu lữ hành chỉ khoảng 648 tỷ đồng. Với một địa phương có lượng khách lớn và tỷ lệ khách lưu trú cao, sự chênh lệch này cho thấy phần giá trị từ việc tổ chức trải nghiệm cho du khách vẫn còn rất lớn.

Theo ông Hy, chợ đêm, phố đi bộ hay không gian ẩm thực mới chỉ là những điểm hoạt động. Muốn khách chi tiêu nhiều hơn, các điểm ấy phải được kết nối thành chương trình có lịch trình, phương tiện, hướng dẫn viên, giá bán và khả năng đặt trước. Khi đó, một buổi tối không còn là khoảng thời gian du khách tự tìm chỗ ăn, chỗ chơi, mà trở thành một sản phẩm du lịch hoàn chỉnh.

Đây cũng là điều đặc biệt quan trọng với khách quốc tế. Theo kinh nghiệm được ông Hy đưa ra, khách sẵn sàng chi tiêu vào ban đêm nhưng quan tâm đến việc đón trả tại nơi lưu trú, an toàn giao thông, giá cả minh bạch, hướng dẫn viên có ngoại ngữ và khả năng đặt dịch vụ trực tuyến. Những sản phẩm chỉ dừng ở một khu chợ đêm thông thường khó tạo khác biệt khi đưa lên các nền tảng bán tour quốc tế.

Từ góc nhìn rộng hơn, ThS. Dương Thị Viên An, giảng viên Học viện Hàng không Việt Nam, có chuyên môn về tài chính và nghiên cứu về huy động nguồn lực xã hội cho phát triển kinh tế ban đêm, đặt ra câu hỏi khó hơn: Có sản phẩm rồi, nhưng lấy nguồn lực nào để đầu tư và ai sẽ chia sẻ rủi ro?

Theo bà An, sau sáp nhập, Lâm Đồng có ba không gian du lịch bổ trợ cho nhau gồm cao nguyên Đà Lạt, vùng biển Phan Thiết - Mũi Né và không gian đại ngàn Gia Nghĩa - Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông. Thay vì để từng đô thị phát triển kinh tế đêm riêng lẻ, tỉnh có thể tổ chức thành mạng lưới liên kết giữa các cực, các hành lang và những điểm vệ tinh.

Đáng chú ý, bà An chỉ ra năm điểm nghẽn đang khiến kinh tế đêm phát triển tự phát: thiếu quy hoạch không gian chuyên biệt, thiếu cơ chế chia sẻ rủi ro để thu hút vốn tư nhân, hạ tầng ban đêm chưa đồng bộ, sản phẩm thiếu đặc trưng và quản lý liên ngành còn rời rạc. Giải pháp được đề xuất không chỉ là kêu gọi doanh nghiệp đầu tư mà còn phải có những công cụ như PPP quy mô nhỏ, quỹ đồng hành, hợp đồng thuê mặt bằng dài hạn gắn với cam kết vận hành và tín dụng phù hợp cho hộ kinh doanh.

Bài toán này càng đáng chú ý khi kinh tế ban đêm không chỉ tạo thêm doanh thu mà còn có thể giúp Lâm Đồng phân bổ lại dòng khách giữa các vùng. Đà Lạt có thể phát triển các sản phẩm đêm gắn với hoa, âm nhạc và khí hậu cao nguyên; Phan Thiết - Mũi Né khai thác biển, làng chài, hải sản; trong khi Gia Nghĩa và vùng công viên địa chất có thể tạo những trải nghiệm gắn với cồng chiêng, đại ngàn và bầu trời sao. Các không gian này, nếu được nối bằng những tuyến du lịch phù hợp, sẽ không còn là những thị trường tách rời.

Nhưng biến màn đêm thành một ngành kinh tế không đồng nghĩa với việc biến mọi con phố thành nơi mua bán đến sáng. Chính các chuyên gia cũng đặt vấn đề về giao thông, chiếu sáng, bãi đỗ xe, nhà vệ sinh, an ninh, tiếng ồn, rác thải và chất lượng sống của cộng đồng. Nếu chỉ chạy theo số lượng cơ sở kinh doanh mà thiếu quy hoạch và quản lý, kinh tế đêm có thể tạo doanh thu nhưng đồng thời làm gia tăng những “chi phí ban đêm” mà người dân phải gánh chịu.

Vì vậy, điều Lâm Đồng cần không phải một “mô hình kinh tế đêm” áp dụng giống nhau cho mọi nơi, mà là một cách tổ chức để mỗi vùng biến lợi thế riêng thành sản phẩm, mỗi sản phẩm được kết nối thành chuỗi và mỗi chuỗi có thể bán được cho du khách.

Khi ấy, câu chuyện không còn là làm thế nào để kéo dài thời gian mở cửa của một khu chợ, mà là làm thế nào để một du khách đến Lâm Đồng lúc 18h vẫn có đủ lý do để tiếp tục chi tiêu lúc 22h, nửa đêm, thậm chí trước bình minh.

Và đó có lẽ mới là thước đo thực chất của một nền kinh tế ban đêm: không phải thành phố sáng đèn đến mấy giờ, mà là sau khi trời tối, Lâm Đồng có thể tạo ra bao nhiêu trải nghiệm đủ sức khiến du khách muốn ở lại.