Lâm Đồng siết chặt từng chuyến biển, quyết gỡ 'Thẻ vàng' IUU

Một con tàu chuẩn bị rời bến sẽ không thể đơn giản là nổ máy, kéo neo rồi ra biển. Tàu phải đủ điều kiện pháp lý, thiết bị giám sát hành trình (VMS) phải hoạt động, thông tin chuyến biển phải được ghi nhận, việc xuất bến phải được kiểm soát. Khi tàu trở về, hành trình, sản lượng và nguồn gốc thủy sản tiếp tục được cập nhật trên hệ thống điện tử.

Ở phía sau những thao tác tưởng như thuần túy kỹ thuật ấy là yêu cầu lớn hơn: không để một chuyến biển bất hợp pháp đi qua các khâu quản lý, không để thủy sản không rõ nguồn gốc bước vào chuỗi chế biến, xuất khẩu.

Đó cũng là cách Lâm Đồng đang tổ chức lại cuộc chiến chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo, không theo quy định (IUU), với mục tiêu cùng cả nước gỡ cảnh báo “Thẻ vàng” của Ủy ban châu Âu (EC) trong năm 2026.

Không đủ điều kiện, không được ra biển

Trên biển, chỉ một lần mất tín hiệu VMS cũng có thể khiến hành trình của tàu cá trở thành vấn đề cần xác minh.

Bởi vậy, Lâm Đồng yêu cầu phát huy hệ thống giám sát hành trình để theo dõi tàu cá hoạt động trên biển, kịp thời cảnh báo khi tàu mất kết nối hoặc vượt ranh giới cho phép. Với những trường hợp có nguy cơ cao, việc quản lý sẽ không dừng ở một cảnh báo trên màn hình.

Tỉnh yêu cầu lập danh sách tàu cá nguy cơ cao, phân công người theo dõi từng tàu. Phụ lục kế hoạch quy định trước ngày 25/8/2026 phải hoàn thành danh sách này và bảo đảm 100% tàu cá nguy cơ cao được theo dõi, quản lý.

Những con tàu không đủ điều kiện hoạt động cũng phải được “đặt tên” trong hệ thống quản lý. Đó có thể là tàu không đăng ký, hết hạn đăng kiểm, hết giấy phép khai thác, chưa có giấy chứng nhận an toàn thực phẩm, chưa lắp VMS hoặc đã bị tước quyền sử dụng giấy phép.

Các địa phương phải xác minh tình trạng từng tàu, nắm vị trí neo đậu và phân công cơ quan, đơn vị, cá nhân quản lý. Với tàu nguy cơ cao, yêu cầu là phải có người theo dõi, không để một con tàu nằm trong vùng “không ai quản”.

Cách làm này đưa việc chống IUU từ những con số tổng hợp về sát từng con tàu. Một đội tàu chỉ thực sự được quản lý khi cơ quan chức năng biết tàu nào đang hoạt động, tàu nào nằm bờ, tàu nào hết giấy tờ và tàu nào có nguy cơ vi phạm.

Ở cửa ngõ ra biển, Bộ đội Biên phòng được giao kiểm soát 100% tàu cá xuất, nhập bến tại các đồn, trạm kiểm soát tuyến biển.

Những tàu không đủ điều kiện pháp lý, không bật VMS, mất niêm phong VMS hoặc không được ghi nhận trên hệ thống eCDT sẽ không được phép xuất bến. Cùng với đó, hệ thống giám sát tàu cá được tổ chức trực 24/7. Những cảnh báo về tàu mất kết nối, vượt ranh giới hoặc có nguy cơ vi phạm phải được chuyển ngay tới cơ quan xử lý.

Các tàu mất kết nối VMS trên 10 ngày, vượt ranh giới hoặc có dấu hiệu can thiệp thiết bị sẽ được tích hợp vào danh sách tàu nguy cơ cao. Những trường hợp xin ngắt kết nối VMS vì sửa chữa, nằm bờ hoặc lưu cảng dài ngày cũng phải được quản lý riêng, không để việc “tắt tín hiệu” trở thành khoảng trống trong kiểm soát.

Cùng lúc, Lâm Đồng yêu cầu tổng rà soát và đối khớp dữ liệu tàu cá giữa đăng ký, đăng kiểm, giấy phép khai thác, VMS, VNFishbase và dữ liệu dân cư. Những thông tin trùng, thiếu hoặc sai lệch phải được làm sạch, chuẩn hóa và cập nhật.

Mục tiêu được đặt ra là 100% tàu cá đã đăng ký có dữ liệu đầy đủ, chính xác và mới nhất; 100% tàu tham gia khai thác phải đáp ứng các điều kiện hoạt động theo quy định.

Một con cá cũng phải có đường đi rõ ràng

Nếu quản lý tàu cá là cách chặn vi phạm từ đầu, thì truy xuất nguồn gốc là bước kiểm soát ở phía sau.

Từ ngày 1/9/2026, việc cấp giấy xác nhận nguyên liệu và chứng nhận nguồn gốc khai thác được yêu cầu thực hiện trên hệ thống eCDT, với mục tiêu 100% hồ sơ được xử lý trên hệ thống, trừ trường hợp bất khả kháng.

Tàu cá từ 6m trở lên ra, vào cảng, bến hoặc điểm bốc dỡ thủy sản phải được ghi nhận trên eCDT. Nếu dữ liệu không đầy đủ hoặc không hợp lệ, giấy xác nhận nguyên liệu khai thác sẽ không được cấp.

Ở các doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu, nguyên liệu khai thác trong nước và nguyên liệu thủy sản nhập khẩu phải được tách bạch. Những doanh nghiệp xuất khẩu các loài có nguy cơ cao sang thị trường châu Âu sẽ được kiểm tra theo phương pháp đánh giá rủi ro, trong đó các sai lệch về nguyên liệu, sản lượng, định mức và hồ sơ truy xuất phải được xác minh, xử lý.

Như vậy, việc chống IUU không dừng ở mặt biển. Một chuyến tàu, một mẻ cá và một lô hàng xuất khẩu đều phải để lại dấu vết trong hệ thống quản lý.

Với những vụ việc đã xảy ra, Lâm Đồng yêu cầu đẩy nhanh xác minh, xử lý, bảo đảm hoàn thành trong thời hạn tối đa 60 ngày kể từ ngày lập hồ sơ; trường hợp kéo dài phải nêu rõ lý do và trách nhiệm. 100% quyết định xử phạt phải được cập nhật lên cơ sở dữ liệu xử phạt quốc gia và ngành thủy sản.

Những hành vi tổ chức, môi giới đưa tàu cá và ngư dân đi khai thác trái phép ở vùng biển nước ngoài, làm giả hồ sơ, gian lận xuất xứ hay can thiệp thiết bị VMS sẽ được điều tra để xử lý hình sự khi đủ căn cứ.

Tất cả được dồn vào “Tháng cao điểm chống khai thác IUU” kéo dài đến ngày 15/9/2026, với yêu cầu huy động toàn bộ nguồn lực để xử lý những tồn tại còn lại. Mười nhóm nhiệm vụ được xác định, từ kiểm soát tàu không đủ điều kiện, xuất nhập bến, dữ liệu eCDT, truy xuất nguồn gốc đến giám sát VMS, xử lý tàu vi phạm và báo cáo tiến độ hàng tuần.

Sau cùng, cuộc chiến chống IUU không chỉ là câu chuyện của ngành thủy sản hay lực lượng trên biển. Chủ tịch UBND các xã, phường, đặc khu có tàu cá được giao trách nhiệm trực tiếp; các sở, ngành, lực lượng chức năng phải cùng tham gia, còn kết quả chống IUU sẽ được tính vào mức độ hoàn thành nhiệm vụ của cơ quan, đơn vị và người đứng đầu trong năm 2026.

Nói cách khác, Lâm Đồng đang cố gắng dựng một hàng rào khép kín: tàu không đủ điều kiện thì không ra biển; tàu có dấu hiệu bất thường thì bị cảnh báo và theo dõi; thủy sản không có dữ liệu hợp lệ thì không được xác nhận nguồn gốc; vi phạm xảy ra thì phải được xác minh, xử lý và truy trách nhiệm.

Mục tiêu cuối cùng vẫn là tấm “Thẻ vàng” mà Việt Nam đang nỗ lực gỡ bỏ. Nhưng để đi đến đó, trước hết từng chuyến biển phải được kiểm soát bằng những dữ liệu cụ thể, từng con tàu phải có hồ sơ rõ ràng và phía sau mỗi cảnh báo phải có một người chịu trách nhiệm xử lý.