ĐBQH: Dự án đầu tư công không phải là 'chùm khế ngọt'

Những thuật ngữ trực diện như “chùm khế ngọt” của tham nhũng hay “nghịch lý giá tài nguyên” đã được các đại biểu thẳng thắn chỉ ra.

Cần xóa bỏ triệt để cơ chế xin cho

Đại biểu Lê Hữu Trí (đoàn Khánh Hòa) đã dùng hình ảnh đầy sức gợi để mô tả về thực trạng trục lợi đầu tư công. Theo đại biểu, việc biến nguồn vốn ngân sách thành “chùm khế ngọt” để chia chác đã và đang là hiện tượng phổ biến.

Theo đại biểu việc lựa chọn tư vấn khảo sát thiết kế lập dự toán, phê duyệt dự toán và nhà thầu thi công. Đây là mảnh đất màu mỡ để nâng khống khối lượng, áp sai định mức đơn giá để giá vốn dự án công trình lên cao so với thực tế giá trị thực của công trình để hợp thức hóa các khoản tiêu cực tham nhũng.

Do vậy cần cơ chế có cơ chế giám sát từ xa từ sớm, xác định rõ trách nhiệm và xử lý trách nhiệm nghiêm minh trong. Quản trị đầu tư công quốc gia cần siết chặt và không để khoảng trống pháp lý về trách nhiệm ở các khâu này. Nếu chúng ta để khi xảy ra sai phạm rồi qua thanh tra kiểm tra kiểm toán mới phát hiện thì vừa mất cán bộ, vừa mất đủ thứ và trên thực tế cũng không thể thanh tra kiểm tra kiểm toán hết tất cả các dự án công trình.

Đồng thời, cần tiếp tục rà soát, kiên quyết loại bỏ những dự án chưa thực sự cần thiết, cấp bách, kém hiệu quả. Chưa bảo đảm thủ tục đầu tư theo quy định để ưu tiên vốn cho các dự án trọng điểm, cấp bách, tạo động lực cho phát triển nhanh và bền vững của đất nước.

"Cần xóa bỏ triệt để cơ chế xin cho và việc biến nguồn đầu tư công là "chùm khế ngọt" đã và đang là hiện tượng phổ biến và sinh động của tệ nạn tham nhũng. Lâu nay chúng ta cũng nói nhiều, siết chặt kỷ luật kỷ cương, tăng cường kiểm tra thanh tra kiểm toán giám sát phòng chống tham nhũng, lợi ích nhóm nhưng chúng ta chưa làm triệt để và vì thế đầu tư công vẫn còn nhiều tồn tại và kết quả kém như vậy", đại biểu Trí nhấn mạnh.

Kiên quyết loại bỏ các dự án mang tính chất giữ chỗ

Đồng quan điểm đại biểu Nguyễn Duy Minh (đoàn Đà Nẵng) cho biết, nhìn lại giai đoạn 2021 - 2025, đầu tư công đã góp phần quan trọng trong ổn định kinh tế vĩ mô, phục hồi tăng trưởng. Nhiều công trình hạ tầng chiến lược đã được triển khai, tạo nền tảng cho phát triển trong dài hạn.

Tuy nhiên, nếu nhìn thẳng vào thực tế vẫn tồn tại một số hạn chế đó là nguồn vốn không nhỏ nhưng giải ngân chậm, khả năng hấp thụ vốn còn hạn chế, nhiều dự án kéo dài, điều chỉnh nhiều lần làm giảm hiệu quả đầu tư. Điều này cho thấy vấn đề không nằm ở chỗ thiếu vốn mà nằm ở chỗ cơ chế vận hành và tổ chức thực hiện.

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay đó là quy trình thủ tục đầu tư còn phức tạp, thiếu liên thông. Thực tế để triển khai một dự án đầu tư công phải đi qua nhiều bước theo các luật khác nhau như luật đầu tư công, luật quy hoạch, luật đất đai, môi trường, xây dựng và đấu thầu.

Các bước này chủ yếu được thực hiện theo một trình tự tuần tự mà mỗi khâu là một bộ hồ sơ riêng, chưa liên thông, dẫn đến thời gian chuẩn bị cho dự án thường kéo dài.

Quy trình này gần như áp dụng giống nhau cho mọi dự án không phân biệt quy mô. Một dự án chỉ vài tỷ đồng ở cấp cơ sở nhưng cũng phải thực hiện đầy đủ các bước như một dự án hàng trăm hàng nghìn tỷ đồng. Có những công trình nhỏ nhưng mất 1 đến 2 năm để hoàn thành thủ tục trong khi thi công chỉ mất vài tháng. Điều này không chỉ làm chậm tiến độ mà còn làm cho tăng chi phí và giảm hiệu quả đầu tư.

Do đó đại biểu đề nghị Chính phủ quan tâm ưu tiên sửa đổi đồng bộ các luật liên quan trực tiếp đến đầu tư công trong năm 2026 theo hướng là thiết lập một quy trình thống nhất liên thông, giảm tối đa các thủ tục trung gian và cho phép triển khai song song các bước một cách phù hợp.

Tiếp tục cải cách thủ tục hành chính, đặc biệt là phân loại dự án theo quy mô và mức độ rủi ro. Đối với các dự án nhỏ cần đơn giản hóa quy trình, rút ngắn thủ tục, đồng thời đẩy mạnh phân cấp phân quyền cho địa phương đi đôi với cơ chế tăng cường kiểm tra giám sát.

Tiếp tục rà soát và kiên quyết đưa ra khỏi danh mục đối với các dự án mang tính chất giữ chỗ. Trên thực tế cũng có nhiều dự án ghi vốn ở nhiều kỳ kế hoạch đầu tư công trung hạn nhưng đến nay vẫn chưa giải phóng mặt bằng xong. Người dân trong vùng dự án hàng chục năm phải chịu cảnh đi không được, ở không xong.

Việc các dự án treo này không chỉ gây lãng phí nguồn lực mà còn làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống người dân, để lại nhiều khó khăn thiết thực, hệ lụy.

Bên cạnh đó, đại biểu nêu khó khăn về nguồn nguyên vật liệu phục vụ các dự án đầu tư công như là đất, cát, đá. Theo quy định, tài nguyên khoáng sản thuộc sở hữu toàn dân do nhà nước quản lý. Tuy nhiên, khi triển khai các dự án đầu tư công đều phải mua nguyên vật liệu qua cơ chế thị trường.

Quá trình này thực tế đang tạo ra một vòng lặp chi phí gây bất lợi cho ngân sách. Nhà nước đang phải dùng ngân sách thu để mua lại chính tài nguyên của mình với giá cao. Nghịch lý này làm tăng tổng mức đầu tư, tình trạng dự án khát vật liệu gây chậm tiến độ giải ngân ảnh hưởng đến hệ số ICOR. Bên cạnh đó, giá nguyên vật liệu tăng cao cũng gây ảnh hưởng đến người dân khi có nhu cầu sửa chữa và xây dựng nhà.

Mặc dù hiện nay chúng ta đã có quy hoạch về tài nguyên khoáng sản, trong đó có các mỏ vật liệu xây dựng, nhưng thực tế cho thấy cách tiếp cận vẫn mang nặng tính xử lý tình thế, chưa trở thành một chiến lược chủ động phục vụ đầu tư công.

Nhiều trường hợp khi dự án triển khai mới bắt đầu tìm nguồn vật liệu, xin phép mỏ, điều chỉnh quy hoạch. Khi thiếu thì tháo gỡ, khi vướng thì xử lý nhưng chưa thực sự có một sự chuẩn bị từ trước theo nhu cầu của từng dự án và từng vùng. Điều này cho thấy quy hoạch hiện nay mới chỉ dừng ở quản lý tài nguyên, chưa gắn chặt với quy hoạch và kế hoạch đầu tư công.

Để giải quyết vấn đề này trong bối cảnh nhu cầu đầu tư rất lớn cho giai đoạn 2026-2030, đại biểu đề nghị Chính phủ cần có cơ chế điều tiết giá hoặc là dự trữ chiến lược như cách làm đối với xăng dầu hay lương thực.

Dự trữ chiến lược đối với vật liệu xây dựng thông qua việc làm tốt quy hoạch các mỏ gắn với mặt bằng sạch, thủ tục cấp phép khai thác nhanh chóng, khi cần vật liệu, muốn hạ giá thành thì Nhà nước cấp quyền khai thác ngay, không phải đợi đến khi đi giải tỏa đền bù thường kéo dài nhiều năm.

Đồng thời, triển khai mô hình kinh tế tuần hoàn trong lĩnh vực vật liệu xây dựng. Đây không chỉ là giải pháp về môi trường mà còn là chiến lược kinh tế để không phải lệ thuộc vào tài nguyên khai thác tự nhiên từ đó giảm chi phí và bình ổn thị trường.

Cần chuyển mạnh từ tư duy giải ngân cho hết vốn sang sử dụng vốn có hiệu quả, bởi giải ngân nhanh nhưng không hiệu quả vẫn là lãng phí.