Bộ KH&CN kết nối các mắt xích công nghệ
Việc tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là nhiệm vụ có ý nghĩa chính trị, xã hội và nhân văn sâu sắc, nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức về chuyên môn. Bởi lẽ, sau nhiều thập kỷ, dấu tích chiến trường có thể đã thay đổi, hài cốt bị phân hủy, trong khi thông tin về nơi hy sinh, chôn cất và thân nhân của nhiều liệt sĩ chưa đầy đủ.
Những khó khăn này đòi hỏi sự phối hợp giữa các lực lượng chức năng, đồng thời cần huy động những thành tựu khoa học, công nghệ để nâng cao hiệu quả tìm kiếm và xác định danh tính hài cốt.
Đây cũng là một hướng ứng dụng cụ thể tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Nghị quyết xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng để phát triển đất nước; nhấn mạnh yêu cầu đưa các thành tựu này vào thực tiễn, giải quyết những vấn đề đặt ra trong quản lý nhà nước và đời sống xã hội.
Trong Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, Bộ KH&CN đã phát huy hiệu quả vai trò cơ quan quản lý Nhà nước về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thông qua việc kết nối, điều phối các cơ quan nghiên cứu, đơn vị chuyên môn, thúc đẩy ứng dụng những giải pháp công nghệ phù hợp với yêu cầu thực tiễn.
Cụ thể, tại Quyết định số 26/QĐ-BCĐQG về ban hành Kế hoạch tổ chức lấy mẫu hài cốt liệt sĩ đối với các mộ chưa xác định được thông tin trong nghĩa trang liệt sĩ, Bộ KH&CN cùng Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam theo chức năng, nhiệm vụ được giao, chỉ đạo cơ quan chức năng phối hợp, tham gia khảo sát, bàn giao, đồng thời phối hợp xây dựng quy trình số hóa và phần mềm quản lý thông tin mẫu hài cốt liệt sĩ.
Các nhiệm vụ này cho thấy công tác tìm kiếm, xác định danh tính liệt sĩ không chỉ cần những thiết bị khảo sát hiện đại hay phương pháp giám định tiên tiến, mà còn cần một hệ thống kết nối dữ liệu, quy trình chuyên môn và sự phối hợp liên ngành.

Bộ KH&CN thúc đẩy áp dụng các công nghệ tiên tiến vào công tác tìm kiếm, xác định danh tính liệt sĩ.
Công nghệ mở hướng tìm kiếm và xác định danh tính liệt sĩ
Một trong những khó khăn lớn của công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ là xác định vị trí có khả năng còn dấu tích. Các công nghệ địa vật lý, trong đó có radar xuyên đất (GPR) và kỹ thuật dựng ảnh điện trở suất (ERT), đang mở thêm hướng tiếp cận mới. Thay vì chỉ dựa vào quan sát bề mặt, các thiết bị này cho phép khảo sát cấu trúc bên dưới mặt đất, ghi nhận những khu vực có đặc điểm khác biệt so với môi trường địa chất xung quanh, từ đó khoanh vùng vị trí cần kiểm tra.
Tại Công viên Lê Thị Riêng (TP.HCM), các khảo sát bằng phương pháp địa vật lý đã ghi nhận nhiều vùng điện trở suất dị thường ở độ sâu khoảng 3-8 m, trong đó có những cấu trúc dạng rãnh phân bố trên phạm vi khoảng 6-8m. Dữ liệu này đã giúp lực lượng quy tập thu hẹp hơn khu vực cần bóc tách, kiểm tra thực địa.
Tại Quảng Trị, thiết bị radar xuyên đất cũng được đưa vào khảo sát những khu vực nghi có mộ liệt sĩ. Công nghệ có thể phát hiện biến đổi trong cấu trúc địa chất ở độ sâu khoảng 4-6 m, giúp khoanh vùng phạm vi tìm kiếm.

Các lực lượng sử dụng thiết bị radar xuyên đất để khảo sát, dò tìm hài cốt liệt sĩ tại tỉnh Quảng Trị. (Ảnh: MST)
Việc ứng dụng các phương pháp này cho thấy chuyển biến trong cách tiếp cận. Thay vì đào tìm trên diện rộng, lực lượng chức năng có thêm căn cứ khoa học để khảo sát, xác định phạm vi trước khi kiểm tra tại hiện trường, từ đó giảm khối lượng công việc, tiết kiệm thời gian và nhân lực.
Nếu công nghệ địa vật lý hỗ trợ tìm kiếm vị trí thì giám định ADN là phương pháp khoa học quan trọng để xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.
Bộ KH&CN nhấn mạnh việc nghiên cứu, làm chủ và ứng dụng các công nghệ mới phục vụ những nhiệm vụ có ý nghĩa xã hội như xác định danh tính liệt sĩ là một hướng quan trọng của hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Công nghệ giải trình gen thế hệ mới NGS-SNP là một ví dụ cho cách kết quả nghiên cứu được phát triển từ bài toán thực tế, làm chủ công nghệ và từng bước đưa vào ứng dụng.
Công nghệ này cho phép khai thác số lượng lớn chỉ thị đa hình đơn nucleotide trên hệ gen nhân, qua đó mở rộng khả năng phân tích và đối chiếu quan hệ huyết thống, kể cả với một số trường hợp thân nhân ở thế hệ xa hơn.
Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học, Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam, là đơn vị đang trực tiếp ứng dụng công nghệ NGS-SNP vào quá trình triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm một cách hiệu quả.
Trước đó, trong quá trình thử nghiệm tại Nghĩa trang liệt sĩ Trà Lĩnh (Cao Bằng), 54 trong số 58 mẫu hài cốt được tách chiết thành công ADN và thu được dữ liệu SNP đủ điều kiện đối sánh, đạt tỷ lệ 93%. Từ dữ liệu này, các nhà khoa học đã đối sánh với thân nhân của 14 gia đình và xác định danh tính, trao kết quả giám định cho hai gia đình liệt sĩ.
Những kết quả đạt được đang cho thấy tiềm năng của NGS-SNP trong xử lý những mẫu hài cốt đã phân hủy nặng, vốn là thách thức đối với các phương pháp giám định trước đây.
Bên cạnh phát triển công nghệ giám định, việc hình thành cơ sở dữ liệu gen thân nhân liệt sĩ cũng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Khi dữ liệu được thu thập, chuẩn hóa và quản lý đồng bộ, quá trình đối chiếu giữa mẫu hài cốt và mẫu thân nhân sẽ có thêm điều kiện để triển khai trên quy mô lớn.
Đây cũng là lý do nhiệm vụ xây dựng quy trình số hoá và phần mềm quản lý thông tin liệt sĩ mà Bộ KH&CN đang triển khai đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Dữ liệu không chỉ phục vụ quản lý từng mẫu riêng lẻ mà còn tạo nền tảng để kết nối thông tin giữa các đơn vị, hỗ trợ quá trình tra cứu, đối chiếu và xác minh danh tính.
Từ công nghệ khảo sát địa vật lý đến giải trình tự gen thế hệ mới, có thể thấy khoa học, công nghệ đang tham gia vào nhiều công đoạn của hành trình tìm kiếm và xác định danh tính liệt sĩ. Đây là minh chứng cho việc đưa kết quả nghiên cứu vào giải quyết một bài toán thực tế, phù hợp với định hướng thúc đẩy ứng dụng khoa học, công nghệ của Nghị quyết 57.
Quan trọng hơn, mỗi bước tiến công nghệ đều góp phần đưa những người đã hy sinh trở về với tên tuổi, gia đình và ký ức của dân tộc.










