Công cụ ‘nhân hóa’ AI làm dấy lên lo ngại về liêm chính khoa học

Trong lúc lướt web, Minh Anh, sinh viên ngành Quan hệ Quốc tế, Trường Đại học Văn Lang, tình cờ đọc được một bài nghiên cứu về truyền thông thương hiệu với lập luận chặt chẽ, câu chữ tự nhiên như được viết bởi chuyên gia giàu kinh nghiệm.

Tuy nhiên, khi tìm hiểu kỹ hơn, bạn phát hiện nội dung bài nghiên cứu được tạo bằng AI rồi chỉnh sửa qua các công cụ giúp văn bản tự nhiên hơn. Trải nghiệm này khiến Minh Anh suy nghĩ về tính liêm chính khoa học khi AI bị che giấu. Việc xác định mức độ tham gia của nhà khoa học vào quá trình tạo lập công trình trở nên khó khăn hơn.

Yêu cầu về minh bạch khi sử dụng AI trong nghiên cứu

Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đang tạo động lực mới cho nền khoa học, công nghệ nước nhà. Trong bối cảnh đó, vấn đề liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ càng trở nên quan trọng, nhất là khi các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng được ứng dụng rộng rãi.

Với vai trò là cơ quan quản lý Nhà nước về lĩnh vực khoa học và công nghệ, ngày 25/5, Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) ban hành Quyết định 2557/QĐ-BKHCN, kèm theo Hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ.

Văn bản được xây dựng trên cơ sở Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo và Nghị định 262/2025/NĐ-CP, nhằm định hướng các cơ quan tài trợ và tổ chức khoa học, công nghệ xây dựng, hoàn thiện quy tắc liêm chính phù hợp với phạm vi quản lý.

Đáng chú ý, Điều 16 của Hướng dẫn dành riêng nội dung về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp khi sử dụng AI. Theo đó, nhà nghiên cứu không được sử dụng AI để tạo dữ liệu giả, hình ảnh giả hoặc tài liệu tham khảo không có thật; không sử dụng tài liệu do AI tạo ra nhưng chưa được kiểm chứng làm nguồn tham khảo. Người sử dụng phải khai báo đầy đủ tên công cụ, phiên bản và phạm vi sử dụng AI trong quá trình nghiên cứu, đồng thời ghi rõ những nội dung được AI tạo ra hoàn toàn.

Hướng dẫn cũng yêu cầu không đưa dữ liệu mật hoặc chưa công bố lên nền tảng AI trái quy định pháp luật. Đặc biệt, AI chỉ được coi là công cụ hỗ trợ, người sử dụng phải chịu trách nhiệm cuối cùng về nội dung, sản phẩm và tài liệu do công cụ này tạo ra.

Điều này đặt ra yêu cầu minh bạch về cách thức sử dụng và trách nhiệm của người nghiên cứu. Việc ứng dụng công cụ để hỗ trợ diễn đạt, xử lý thông tin khác với việc để AI tạo ra nội dung, dữ liệu rồi không công khai nguồn gốc hoặc trình bày kết quả như đóng góp hoàn toàn của cá nhân.

Việc ban hành Quyết định 2557/QĐ-BKHCN tạo cơ sở định hướng để các cơ quan quản lý, tổ chức nghiên cứu, cơ sở đào tạo và nhà khoa học xây dựng, hoàn thiện quy tắc ứng xử phù hợp với thực tiễn sử dụng AI. Qua đó, việc ứng dụng công nghệ mới trong nghiên cứu được khuyến khích nhưng phải đi kèm với yêu cầu về minh bạch, bảo mật và trách nhiệm giải trình.

Trong bối cảnh AI ngày càng tham gia sâu vào các công đoạn nghiên cứu, liêm chính khoa học không chỉ dừng ở việc bảo đảm tính chính xác của dữ liệu hay trích dẫn nguồn tài liệu, mà còn đòi hỏi công khai vai trò của công nghệ trong quá trình tạo ra tri thức. Đây là điều kiện quan trọng để bảo vệ giá trị khoa học, củng cố niềm tin đối với các kết quả nghiên cứu và thúc đẩy ứng dụng AI một cách có trách nhiệm.

Đánh giá vi phạm liêm chính học thuật phải xét cả quá trình

Theo Toolify (một nền tảng thư mục và công cụ khám phá website trí tuệ nhân tạo), tính đến tháng 9 năm nay, nền tảng ghi nhận hơn 200 công cụ thuộc danh mục AI Humanizer. Đây là công cụ hoặc giải pháp công nghệ dùng để viết lại, điều chỉnh và chuyển đổi nội dung do trí tuệ nhân tạo như ChatGPT, Gemini, Claude tạo ra, giúp văn bản tự nhiên, mượt mà và mang phong cách viết giống con người thật hơn.

Đơn vị phát triển nền tảng kiểm tra tính liêm chính học thuật Turnitin gọi nhóm công cụ hỗ trợ né phát hiện AI là AI Bypasser. Công ty cho biết đã chứng kiến sự gia tăng của các công cụ giúp ngụy trang văn bản do AI tạo ra trong hai năm qua.

Nghiên cứu đăng trên tạp chí Computers & Education đánh giá 13 công cụ phát hiện AI trên hơn 280.000 mẫu, gồm bài tập sinh viên, luận văn và mã lập trình. Trong một điều kiện thử nghiệm cụ thể, việc kết hợp các phương pháp chỉnh sửa mang tính đối kháng giúp 88% nội dung do AI tạo ra tránh bị phát hiện.

Kết quả cho thấy các hệ thống phát hiện AI có thể gặp khó khăn khi văn bản được chỉnh sửa theo những cách nhất định. Tuy nhiên, tỷ lệ này phản ánh kết quả trong điều kiện thử nghiệm của nghiên cứu, không đại diện cho hiệu quả của mọi công cụ hoặc mọi loại văn bản.

Theo TS. Lê Duy Tân, giảng viên Khoa Công nghệ Thông tin, Trường Đại học Quốc tế, Đại học Quốc gia TP.HCM thì chatbot AI thông thường và AI Humanizer đều có thể dùng AI để diễn đạt lại văn bản, nhưng khác nhau về mục tiêu thiết kế.

Chatbot thông thường sẽ được yêu cầu làm rõ ý, cải thiện cách diễn đạt và điều chỉnh nội dung theo người đọc. Trong khi đó, một số AI Humanizer tập trung thay đổi những đặc điểm thường xuất hiện trong văn bản do AI tạo ra nhằm giảm khả năng bị công cụ phát hiện nhận diện. “Nói đơn giản, một bên chủ yếu giúp viết hay hơn, còn một bên thường hướng đến che giấu vết AI”, TS Tân nói.

Sự khác biệt không chỉ nằm ở cách viết lại câu chữ mà còn ở mục đích sử dụng. Dùng AI để biên tập văn bản do mình soạn không đồng nghĩa với gian lận. Ngược lại, nếu sử dụng công cụ để che giấu việc AI tạo ra nội dung, khiến người đọc hiểu sai về đóng góp của tác giả, hành vi đó có thể xâm phạm tính trung thực và minh bạch trong nghiên cứu.

GS.TSKH Nguyễn Ngọc Thành, thành viên Hội đồng Giáo sư Nhà nước Ba Lan, Hội đồng Tin học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Ba Lan, Chủ tịch danh dự Hội đồng Khoa học và Đào tạo Trường Đại học Nguyễn Tất Thành cho rằng kết quả từ phần mềm phát hiện AI không nên là căn cứ duy nhất để kết luận vi phạm liêm chính học thuật.

Việc đánh giá cần xem xét cả quá trình nghiên cứu, mức độ hiểu biết và khả năng giải thích, bảo vệ kết quả. Đồng thời xác định tác giả có thực sự đóng góp, công khai việc sử dụng AI và chịu trách nhiệm về nội dung đã công bố hay không.

Khi AI ngày càng tham gia sâu vào hoạt động nghiên cứu, thách thức không chỉ nằm ở khả năng nhận diện văn bản do máy tạo ra, mà còn ở việc xác định ai thực sự chịu trách nhiệm về tri thức được công bố. Yêu cầu minh bạch mà Bộ KH&CN đặt ra là cơ sở để các tổ chức nghiên cứu xây dựng cơ chế kiểm soát, bảo đảm công cụ AI hỗ trợ con người thay vì làm mờ đi đóng góp và trách nhiệm khoa học của tác giả.