Nơi cố đô Hoa Lư, những cột kinh Phật bằng đá vẫn lặng lẽ đứng trầm mặc qua hơn một thiên niên kỷ. Chúng không chỉ là di sản khảo cổ, mà còn là những lời sám hối hóa thành đá, minh chứng cho sức mạnh của lòng từ bi và sự chuyển hóa của con người.
Bi kịch hoàng cung và lời sám hối khắc vào đá
Sau khi dẹp loạn 12 sứ quân, thống nhất giang sơn, Đinh Bộ Lĩnh (Đinh Tiên Hoàng) lập nên vương triều của mình, đặt quốc hiệu là Đại Cồ Việt. Khi quyền lực còn mới định hình, bi kịch lại nảy sinh nơi sâu thẳm nhất của cung đình.
Cột kinh trong trưng bày chuyên đề “Kinh đô Hoa Lư” tại Bảo tàng Ninh Bình. (Ảnh: Sở VH-TT Ninh Bình)
Nam Việt vương Đinh Liễn, con trưởng của vua Đinh Tiên Hoàng, vốn là người lập nhiều công lao, được kỳ vọng nối ngôi. Thế nhưng, vua cha lại chọn con út là Đinh Hạng Lang làm Thái tử, châm ngòi cho mối xung đột máu mủ.
Năm 979, Đinh Liễn hạ sát em trai để tranh quyền kế vị. Cung đình rúng động, triều đại ngắn ngủi của họ Đinh rơi vào vòng biến động. Còn Đinh Liễn - kẻ mang trọng tội huynh đệ tương tàn - được cho là sống phần đời còn lại trong ám ảnh và sám hối. Để chuộc lại lỗi lầm, ông cho dựng 100 cột đá khắc kinh Phật, mỗi cột là một pháp khí sám hối - kinh tràng bằng đá - cầu siêu cho vong linh người em.
Trên cột, dòng minh văn khắc sâu nỗi dằn vặt: “Đệ tử là Nam Việt vương Đinh Khuông Liễn, vì vong đệ là Đại đức Đính Noa Tăng Noa không làm điều trung hiếu, không thờ anh và cha, lại có lòng ác, trái với sự yêu thương và khoan dung, anh không thể bỏ qua, nên đã làm tổn hại đến tính mệnh của Đại đức Đính Noa Tăng Noa, để trọn vẹn tình nhà nghĩa nước. Lời người xưa rằng, đã tranh quan thì không nhường, ra tay trước mới là hay, đến nỗi ra tình hình như vậy. Nay nguyện làm 100 cột kinh để cúng cho vong đệ và những hồn ma của người chết trước đây và sau này, cầu cho tất cả giải thoát, không phải tranh giành kiện tụng”.
Lời sám hối không ẩn mình trong bài tế kín đáo, không che giấu sau cung điện, mà được Đinh Liễn khắc lên đá, để ngàn năm sau người đời vẫn còn đọc được. Hành động ấy là một tuyên ngôn hối lỗi công khai hiếm có trong lịch sử, vừa can đảm vừa cảm động - nơi quyền lực gặp gỡ tấm lòng và Phật pháp gặp gỡ con người.
Cuối năm 979, cả Đinh Liễn và vua cha bị sát hại trong cung, người em thơ của ông là Vệ vương Đinh Toàn, khi đó mới 6 tuổi được đưa lên ngôi, Thập đạo tướng quân Lê Hoàn nhiếp chính. Sau đó trước mối họa quân Tống xâm lược, Dương Thái hậu và triều đình tôn Lê Hoàn lên làm vua, triều Đinh chấm dứt.
Những “lego đá” của Đại Cồ Việt và di sản của lòng từ bi
Các cột kinh Phật thời Đinh không chỉ mang giá trị tôn giáo mà còn là đỉnh cao của nghệ thuật chế tác đá cổ. Mỗi cột cao từ 50 - 70cm, nặng trên 100kg, gồm 6 bộ phận ghép bằng kỹ thuật mộng ngõng - không dùng chất kết dính, tựa như “lego đá” hoàn hảo của thế kỷ X.
Cột kinh Phật do Đinh Liễn cho tạo dựng. (Ảnh: Hải Yến/TTXVN)
Thân cột hình bát giác, khắc chân ngôn Phật Đỉnh Tôn Thắng Đà-la-ni - loại thần chú có công năng trừ tai ách, cầu siêu và hộ quốc. Mỗi trụ có từ 545 đến hơn 560 chữ Hán, chia làm hai phần: Kinh văn ghi lời chú và giáo lý; lạc khoản nêu rõ người lập, lý do, tâm nguyện. Nhờ vậy, các cột không chỉ là pháp khí mà còn là văn bản lịch sử sống động phản ánh tinh thần Phật giáo và thời đại Đinh.
Theo GS.TS Đinh Khắc Thuần, đây là hệ thống văn khắc Phật giáo cổ nhất còn lại từ triều Đinh, có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và khảo cổ – sớm hơn cả cột kinh chùa Nhất Trụ (995) thời Tiền Lê.
Cột kinh đầu tiên được phát hiện năm 1963 tại xã Gia Phong. Từ đó đến nay, các nhà khảo cổ đã tìm thấy 49 hiện vật thuộc 29 cột, hiện được trưng bày tại Bảo tàng Ninh Bình. Dù chưa đủ trăm cột như lời nguyện của Đinh Liễn, nhưng số còn lại cũng đủ để dựng lại cả một chương sử về sự thức tỉnh và nhân bản.
Không cần ngai vàng, không cần tượng đài - đôi khi một cột đá khiêm nhường lại gánh trên mình linh hồn của cả một triều đại.
Ngày nay, trong ánh đèn sáng dịu ở bảo tàng hay giữa gió lộng Hoa Lư, những cột đá vẫn đứng vững, như nhắc nhở con người hiện đại: Ai cũng có thể sai lầm, nhưng nếu biết quay đầu, khắc sâu trong lòng một lời sám hối, thì đó chính là sự giải thoát.
Từ máu và nước mắt của một vụ án cung đình, 100 cột kinh Phật của Đinh Liễn đã hóa thành biểu tượng của sự thức tỉnh, của lòng từ bi vượt thời gian - tiếng chuông tỉnh thức ngân vang suốt nghìn năm trong tâm hồn dân tộc.
Bình luận