Từ bão tin giả đến chiến lược phòng thủ của Bộ Khoa học và Công nghệ

Tin giả và công nghệ deepfake không còn dừng lại ở những trò đùa hay chiêu trò câu view trên mạng xã hội mà đã phát triển thành loại rủi ro an ninh phi truyền thống, nhắm thẳng vào huyết mạch tài chính và sự ổn định của nền kinh tế.

Đứng trước hàng loạt hệ lụy nhãn tiền, việc trang bị kỹ năng chống tin giả cho người dân không đơn thuần là giải pháp bảo vệ cá nhân, mà trở thành chiến lược phòng thủ kinh tế - xã hội vừa được Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) khởi động.

Nền kinh tế bị tổn thương trước làn sóng AI giả mạo

Chưa bao giờ ranh giới giữa sự thật và giả mạo lại mong manh đến thế khi trí tuệ nhân tạo (AI) bị lạm dụng. Hậu quả của vấn nạn này không chỉ được đo đếm bằng những xáo trộn tâm lý, mà bằng những con số thiệt hại kinh tế khổng lồ.

Đầu năm 2024, thế giới chứng kiến vụ nhân viên tài chính tại chi nhánh Hong Kong của một tập đoàn đa quốc gia đã chuyển đi 25 triệu USD sau khi tham gia cuộc họp video - nơi thực chất Giám đốc tài chính (CFO) và các đồng nghiệp tham gia đều là sản phẩm giả mạo tinh vi của công nghệ deepfake.

Đây chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Theo Báo cáo Rủi ro Toàn cầu 2024 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), thông tin sai lệch và tin giả do AI tạo ra hiện được xếp hạng là rủi ro nghiêm trọng thứ hai toàn cầu trong ngắn hạn, đe dọa trực tiếp đến sự ổn định của các thị trường tài chính và thể chế.

Tại Việt Nam, sức tàn phá của tin giả đối với nền kinh tế cũng đang bộc lộ. Những năm gần đây, thị trườngchứng khoán và bất động sản liên tục trở thành nạn nhân của tin đồn thất thiệt. Chỉ một dòng trạng thái bịa đặt về việc lãnh đạo tập đoàn lớn bị điều tra, hay văn bản giả mạo quyết định siết chặt tín dụng của cơ quan quản lý nhà nước lan truyền, cũng đủ kích hoạt làn sóng bán tháo hoảng loạn.

Hệ quả là hàng nghìn tỷ đồng vốn hóa bốc hơi chỉ trong vài phiên giao dịch, nhà đầu tư thiệt hại nặng nề, còn bản thân doanh nghiệp rơi vào khủng hoảng niềm tin sâu sắc. Xa hơn, tin giả làm đứt gãy chuỗi cung ứng, bôi nhọ thương hiệu chân chính và bòn rút tài sản của người dân thông qua hàng loạt bẫy lừa đảo trực tuyến với kịch bản ngày càng chuyên nghiệp.

Trực diện ứng phó an ninh phi truyền thống

Đứng trước nguy cơ bị tổn thương cao do tin giả và lừa đảo công nghệ, Bộ KH&CN đã có động thái quyết liệt nhằm chuyển từ trạng thái bị động xử lý hậu quả sang chủ động phòng ngừa thông qua Quyết định số 3914/QĐ-BKHCN về Kế hoạch triển khai Đề án “Tuyên truyền phòng ngừa, ứng phó với các đe dọa an ninh phi truyền thống đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”.

Tinh thần chủ động “phòng bệnh hơn chữa bệnh” này vừa được Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Phạm Đức Long tái khẳng định tại Hội thảo quốc tế “Dịch vụ tin cậy xuyên biên giới: Thiết lập hạ tầng tin cậy số trong thời đại AI” do Trung tâm Chứng thực điện tử quốc gia (NEAC) tổ chức ngày 29/10 vừa qua. Thứ trưởng nhấn mạnh yêu cầu cốt lõi để xây dựng hệ sinh thái AI an toàn là phải chủ động xác thực nguồn gốc và kiểm chứng tính toàn vẹn của nội dung số ngay từ đầu, thay vì chỉ chạy theo phát hiện, xử lý khi thông tin giả mạo đã lây lan.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, Bộ KH&CN đang khẩn trương hoàn thiện hành lang pháp lý, xác định rõ trách nhiệm của các bên khi AI tham gia vào giao dịch tự động. Đồng thời, Bộ sẽ thúc đẩy liên thông kỹ thuật, nâng cao khả năng kiểm chứng chữ ký số, chứng thư số và tăng cường hợp tác quốc tế nhằm xây dựng một hạ tầng tin cậy số thiết thực, an toàn dữ liệu.

Cùng với việc thiết lập hạ tầng tin cậy vững chắc từ phía cơ quan quản lý, định hướng xuyên suốt của Bộ KH&CN là hướng dẫn kỹ năng thực chiến, tạo ra một lớp “đề kháng số” cho cộng đồng. Trọng tâm hàng đầu được cơ quan quản lý đặt ra là trang bị cho người dân khả năng nhận diện hình ảnh, giọng nói giả mạo bằng AI, cách thức kiểm chứng thông tin đa chiều trước khi nhấn nút chia sẻ và bảo vệ an toàn tuyệt đối trong giao dịch điện tử.

Để các chính sách vĩ mô thực sự đi vào đời sống, Bộ KH&CN chủ trương “mềm hóa” các kiến thức khoa học. Mọi thông tin, công nghệ cảnh báo sớm hay giải pháp dự báo rủi ro sẽ được chuyển tải bằng ngôn ngữ thông dụng, dễ hiểu. Người dân từ chỗ e ngại thuật ngữ công nghệ phức tạp sẽ dễ dàng nắm bắt cách thức phòng ngừa, tiếp cận được nguồn hướng dẫn chính thống, tin cậy.

Trên trận tuyến truyền thông, thông điệp an toàn không gian mạng sẽ được phủ sóng qua video, infographic, podcast và cẩm nang số. Đặc biệt, để ngăn chặn bão tin giả từ trong trứng nước, Bộ KH&CN nhấn mạnh vai trò chủ động của các cơ quan chức năng: phải cung cấp thông tin kịp thời, giải thích cặn kẽ và đính chính ngay lập tức thông tin sai lệch, không để lại khoảng trống thông tin cho kẻ xấu trục lợi gây hoang mang dư luận.

Với mục tiêu đến năm 2030, 100% các đơn vị trực thuộc Bộ KH&CN phải lồng ghép hiệu quả nội dung này vào chương trình công tác, có thể thấy cuộc chiến chống tin giả đang bước sang một giai đoạn mới. Việc dùng chính sự hiểu biết về công nghệ để chế ngự mặt trái của công nghệ, bảo vệ dòng chảy thông tin sạch, chính là chìa khóa để bảo vệ sự phát triển bền vững của nền kinh tế số Việt Nam.