Tranh cãi truy giấy tờ nguồn gốc 80kg xác ve sầu khô: Luật sư phân tích tính pháp lý

Vụ việc lực lượng quản lý thị trường kiểm tra, tạm giữ 80kg xác ve sầu khô tại Lạng Sơn vì chủ hàng chưa xuất trình được giấy tờ chứng minh nguồn gốc đang gây tranh cãi trên mạng xã hội.

Trả lời PV Báo Điện tử VTC News, Thạc sĩ, luật sư Hoàng Hà (Đoàn Luật sư TP.HCM) cho rằng cần nhìn nhận vụ việc dưới góc độ quy định pháp luật hiện hành thay vì tranh luận cảm tính.

"Việc lực lượng Quản lý thị trường phối hợp kiểm tra và tạm giữ 80kg xác ve sầu khô để yêu cầu chứng minh nguồn gốc là có cơ sở về thẩm quyền. Còn việc đúng toàn bộ quy trình hay không phải căn cứ vào hồ sơ cụ thể: quyết định kiểm tra, biên bản kiểm tra, biên bản tạm giữ, quyết định tạm giữ, việc giao biên bản cho người liên quan và thời hạn xử lý", ông Hà nhấn mạnh.

Luật sư dẫn Pháp lệnh Quản lý thị trường năm 2016 cho phép lực lượng này kiểm tra việc chấp hành pháp luật của tổ chức, cá nhân trong hoạt động kinh doanh hàng hóa, dịch vụ thương mại. Bên cạnh đó, Thông tư 27/2020 của Bộ Công Thương quy định cụ thể trình tự kiểm tra, xử lý vi phạm hành chính và áp dụng các biện pháp ngăn chặn.

Ông Hoàng Hà cho biết, xác ve sầu khô (tên Đông y là thuyền thoái) được xác định là nguyên liệu làm thuốc thuộc danh mục ban hành kèm Thông tư 09/2024 của Bộ Y tế. Vì vậy, khi được thu gom thành lô hàng lớn để lưu thông thương mại, việc cơ quan chức năng yêu cầu làm rõ nguồn gốc là phù hợp yêu cầu quản lý.

Về căn cứ xử lý, luật sư Hoàng Hà dẫn Nghị định 98/2020 của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại, trong đó có nhóm hành vi liên quan đến hàng hóa không rõ nguồn gốc, xuất xứ.

Đồng thời, Điều 125 Luật Xử lý vi phạm hành chính cho phép tạm giữ tang vật trong trường hợp cần thiết để xác minh tình tiết phục vụ xử lý vụ việc.

Với xác ve sầu, giấy tờ chứng minh nguồn gốc cần được hiểu linh hoạt là bảng kê, xác nhận thu mua hoặc tài liệu truy xuất sơ bộ, chứ không phải giấy chứng nhận xuất xứ theo nghĩa chính quy.

Luật sư Hoàng Hà

Tuy nhiên, theo luật sư, không nên hiểu yêu cầu giấy tờ nguồn gốc theo cách cứng nhắc như đối với hàng công nghiệp có nhà sản xuất, tem nhãn hay giấy chứng nhận xuất xưởng.

"Xác ve sầu là sản vật tự nhiên do người dân thu nhặt, gom bán. Không có cơ quan nào cấp giấy xuất xứ cho từng xác ve sầu. Cũng không thể đòi hỏi người dân nhặt ve trong vườn, trong rừng phải có hóa đơn đầu vào như doanh nghiệp. Nếu yêu cầu theo cách đó thì vừa không sát thực tế, vừa có nguy cơ biến một hoạt động thu gom dân sinh thành thủ tục bất khả thi", ông Hà nói.

Theo phân tích của luật sư Hoàng Hà, với hàng hóa thu mua từ người dân như nông sản, lâm sản phụ, dược liệu tự nhiên hoặc sản vật thu hái, giấy tờ phù hợp có thể là bảng kê thu mua, hợp đồng thu mua, giấy xác nhận của bên bán hoặc xác nhận của chính quyền địa phương nơi thu gom.

"Vấn đề không phải ai cấp 'giấy khai sinh' cho xác ve sầu, mà là lô hàng 80kg này được thu gom ở đâu, ai bán, ai mua, vận chuyển cho ai, nhằm mục đích gì và có dấu hiệu vi phạm hay không", luật sư Hà nhấn mạnh.

Ông cho rằng cơ quan quản lý thị trường có quyền yêu cầu làm rõ các thông tin này, nhưng cách yêu cầu phải phù hợp với tính chất hàng hóa, không thể áp tiêu chuẩn chứng từ của doanh nghiệp sản xuất lên sản vật người dân thu gom tự nhiên.

Khẳng định lực lượng chức năng có quyền kiểm tra khi hàng hóa lưu thông thương mại không có giấy tờ kèm theo, nhất là hàng được cho là dược liệu, song ông Hoàng Hà nhìn nhận, trong trường hợp xác ve sầu, giấy tờ chứng minh nguồn gốc cần được hiểu linh hoạt là bảng kê, xác nhận thu mua hoặc tài liệu truy xuất sơ bộ, chứ không phải giấy chứng nhận xuất xứ theo nghĩa chính quy.

"Nếu chủ hàng sau đó xuất trình được bảng kê thu mua có thông tin người bán, người mua, số lượng, địa điểm và có xác nhận phù hợp của địa phương thì đó là căn cứ để xem xét trả hàng, không nên xử lý máy móc chỉ vì không có hóa đơn ngay tại thời điểm kiểm tra", luật sư Hà nhấn mạnh.

Cần hành lang pháp lý riêng cho hàng hóa thu gom tự nhiên

Từ vụ việc này, luật sư Hoàng Hà cho rằng cần hoàn thiện quy định pháp lý đối với nhóm hàng hóa khai thác tự nhiên, mua bán dân gian nhưng không nên theo hướng tăng thêm giấy phép hay thủ tục cho người dân.

Theo ông, hiện tồn tại khoảng trống pháp lý khi cơ quan quản lý cần kiểm soát nguồn gốc hàng hóa lưu thông thương mại, trong khi người dân và thương lái nhỏ lại khó đáp ứng các yêu cầu chứng từ theo cách hiểu truyền thống.

"Pháp luật nên có hướng dẫn riêng cho nhóm hàng hóa như sản vật tự nhiên, nông sản phụ, lâm sản phụ, dược liệu thu hái dân gian. Giấy tờ chứng minh nguồn gốc không nên chỉ hiểu là hóa đơn hay giấy chứng nhận xuất xứ, mà có thể là bảng kê thu mua, phiếu giao nhận, xác nhận của địa phương hoặc tài liệu điện tử thể hiện quá trình thu gom, vận chuyển", ông Hà đề xuất.

Điều quan trọng, theo luật sư, cần "phân tầng nghĩa vụ" trong quản lý. Người dân thu gom nhỏ lẻ không thể bị yêu cầu chứng từ như doanh nghiệp, nhưng khi thương lái gom hàng thành lô lớn để vận chuyển liên tỉnh hoặc bán cho cơ sở kinh doanh thì phải có trách nhiệm lập bảng kê, lưu thông tin truy xuất.

"Cũng cần chuẩn hóa ngôn ngữ thực thi. Thay vì hỏi chung chung 'hóa đơn, chứng từ, nguồn gốc xuất xứ', cán bộ kiểm tra nên nói rõ: 'Anh cần cung cấp bảng kê thu mua hoặc tài liệu chứng minh lô hàng này thu gom từ đâu, của ai, số lượng bao nhiêu, vận chuyển cho ai'. Cách nói đó vừa đúng mục tiêu quản lý, vừa tránh tạo cảm giác máy móc, gây phản ứng xã hội", luật sư Hoàng Hà chia sẻ.

Cũng theo ông Hà, từ vụ việc này có thể thấy pháp luật không nên bỏ ngỏ nhóm hàng hóa khai thác tự nhiên, mua bán dân gian, bởi nếu thiếu quy định rõ ràng thì cả cơ quan quản lý lẫn người kinh doanh đều lúng túng trong thực hiện.

Tuy nhiên, việc hoàn thiện pháp luật cần theo hướng dễ hiểu, dễ áp dụng, chấp nhận các loại chứng từ phù hợp thực tế, tránh biến hoạt động mưu sinh nhỏ lẻ thành gánh nặng hành chính.

"Quản lý nguồn gốc là cần thiết, nhưng phải bằng những công cụ có tính khả thi trong thực tế", luật sư Hà nhấn mạnh thêm.