Tại sao khi muốn đuổi khéo khách, người Nhật lại mời ăn cơm chan trà xanh?

Cơm chan nước trà xanh nóng (Ochazuke) là một nét nghệ thuật ẩm thực độc đáo dựa trên sự giản đơn. Bên cạnh đó, nó còn ấn chứa nhiều tầng lớp văn hoá, thể hiện sự tinh tế của người Nhật trong giao tiếp.

Món ăn có lịch sử 1.000 năm

Món Ochazuke có lịch sử rất dài đời, bắt nguồn từ khoảng hơn 1.000 năm trước. Tuy nhiên, để trở thành cơm chan trà xanh như ngày nay, món ăn này đã phải trải qua nhiều thay đổi.

Khi mới ra đời, món cơm này chưa được chan với nước trà xanh mà thường là chan nước nóng hoặc nước lạnh. Đây là giải pháp của người Nhật để tận dụng phần cơm nguội bị khô cứng hoặc sắp hỏng vào cuối ngày. Việc đổ nước nóng vào giúp hạt cơm mềm ra, dễ nuốt hơn trong mùa đông lạnh giá.

Món cơm chan nước nóng dần trở nên phổ biến trong giới võ sĩ và chiến binh Samurai nhờ sự nhanh gọn và tiện lợi. Họ thường ăn kèm với một ít dưa chua (tsukemono) trước khi ra trận để nạp năng lượng cấp tốc.

Khi văn hoá uống trà xanh bắt đầu lan rộng và trở nên bình dân hóa trong đời sống, người Nhật phát hiện ra rằng việc thay nước lọc bằng nước trà xanh nóng giúp món cơm chan có mùi thơm thanh khiết và vị chát dịu cực kỳ hợp.

Trong thời kỳ này, các gia đình thường chỉ nấu cơm một lần vào buổi sáng. Đến tối, những người hầu hoặc tầng lớp lao động bình dân sẽ đun một ấm trà nóng đổ vào phần cơm nguội còn lại để ăn cho nhanh. Việc thêm các loại “topping” mặn như quả mơ muối (umeboshi) hay cá hồi muối nướng cũng bắt đầu từ đây.

Vào năm 1952, gói gia vị Ochazuke ăn liền đầu tiên (gồm rong biển khô, gia vị, hạt gạo rang giòn và trà bột) được sản xuất thương mại. Sản phẩm này biến Ochazuke từ một món ăn thủ công tại nhà thành món ăn nhanh, tiện lợi và “phủ sóng” toàn bộ các siêu thị, cửa hàng tiện lợi tại Nhật Bản.

Điểm đặc biệt nhất của Ochazuke là sự kết hợp giữa vị chát nhẹ, thanh mát của trà xanh và vị ngọt sâu của nước dùng dashi hoặc các món mặn đi kèm. Khi chan nước trà nóng vào bát cơm, nó không làm cơm bị nhão như cháo mà ngược lại giúp từng hạt cơm tơi ra, săn lại và thấm đẫm hương thơm của trà. Sự kết hợp này mang lại cảm giác nhẹ nhàng, không hề bị ngấy mỡ, rất dễ nuốt.

Vì sao món cơm chan trà xanh có thể thay lời đuổi khéo khách?

Đối với người Nhật, Ochazuke là một món ăn “comfort food” (món ăn mang lại sự dễ chịu, an ủi). Sau những buổi tiệc tùng, người Nhật luôn kết thúc bằng một bát Ochazuke để giã rượu, bù nước và làm ấm bụng trước khi đi ngủ. Khi mệt mỏi hoặc chán ăn, một bát Ochazuke mơ muối thanh đạm là lựa chọn hoàn hảo để lấy lại sức.

Ngoài sự tiện lợi, tiết kiệm, món cơm chan trà xanh thể hiện triết lý “không lãng phí” của người Nhật. Nó phản ánh rõ nét lối sống tiết kiệm và tôn trọng thực phẩm của người dân xứ mặt trời mọc. Nó cũng hàm chứa rất nhiều ý nghĩa văn hoá.

Người Kyoto nổi tiếng khắp Nhật Bản với cách hành xử lịch sự, thanh lịch nhưng luôn giữ một khoảng cách nhất định. Họ cho rằng việc nói thẳng thừng như “Đến giờ tôi phải đi ngủ rồi, bác về đi” là cực kỳ thô lỗ và làm tổn thương mối quan hệ.

Thay cho câu đuổi khách dễ gây mất lòng, họ chọn cách nói ẩn dụ qua ẩm thực, cụ thể là qua món cơm chan trà xanh nóng. Khi chủ nhà hỏi: “Bạn có muốn dùng một bát Ochazuke không?”, đồng nghĩa với việc họ đưa ra thông điệp ngầm: “Thời gian gặp mặt đã hết rồi”. Người khách tinh tế sẽ ngay lập tức hiểu ý, lịch sự từ chối bằng câu đại loại như: “Ôi, cảm ơn lòng tốt của bác, nhưng tôi có việc phải đi bây giờ” hoặc “Tôi đã no rồi, xin phép được ra về”.

Với cách hành xử thế này, khách ra về trong vui vẻ, chủ nhà vừa giữ được sự hiếu khách mà không bị mang tiếng là bất lịch sự. Nếu người khách không hiểu ý mà hồ hởi đồng ý ăn thật, chủ nhà vẫn sẽ phục vụ, nhưng người khách đó sẽ bị đánh giá là thiếu tinh tế.

Ngày nay, dù tại một số gia đình truyền thống lâu đời ở chính gốc Kyoto, lối nói ẩn ý này vẫn có thể tồn tại như một thói quen giao tiếp kín đáo; nhưng nhìn chung câu chuyện “Ochazuke đuổi khách” đã trở thành một giai thoại văn hóa nổi tiếng và không còn được áp dụng phổ biến trong đời sống hiện đại để tránh gây hiểu lầm.

Nếu bạn được bạn bè người Nhật mời ăn Ochazuke tại nhà hiện nay, hoặc tại các quán nhậu (Izakaya), họ đơn giản là muốn bạn được ăn ngon, ấm bụng và giải rượu cuối bữa chứ không hề có ý đuổi khéo.