Vì sao người Nhật kiêng tặng trà cho nhau dù rất thích uống?

Trong văn hóa Nhật Bản, trà không chỉ đơn thuần là đồ uống, mà được nâng tầm thành một lối sống, một tôn giáo nghệ thuật. Có thể nói, thông qua nghệ thuật uống trà, triết lý sống sâu sắc của dân tộc này được thể hiện. Còn trong đời sống thường nhật, trà là mạch ngầm kết nối con người với thiên nhiên, bản thân và xã hội. Thế nhưng người Nhật lại kiêng tặng trà cho nhau.

Nhìn chung, văn hóa trà của Nhật Bản được định hình qua hai nhánh rõ rệt: Sự tinh tế đỉnh cao của Trà đạo và sự thực tế, gần gũi trong văn hóa đại chúng.

Trà đạo - đỉnh cao nghệ thuật

Trà đạo không chỉ là việc pha trà và uống trà, mà là một chuỗi các nghi thức chuẩn xác, tỉ mỉ nhằm nuôi dưỡng tâm hồn và tìm kiếm sự bình yên nội tại. Cốt lõi của Trà đạo nằm ở bốn chữ và một triết lý sống.

Bốn chữ đó lần lượt là Hòa (sự hòa hợp giữa con người với con người, và giữa con người với thiên nhiên, phòng trà thường bài trí theo mùa bằng một nhánh hoa hay bức thư pháp bình dị); Kính (lòng tôn trọng vô điều kiện đối với vạn vật, từ cách trà sư nâng niu chén trà đến cách khách cúi đầu chào nhau đều thể hiện sự bình đẳng, không phân biệt giai cấp); Thanh (sự thanh tịnh, gột rửa tâm hồn khi bước vào không gian trà, khách phải đi qua một lối đi nhỏ trong vườn và rửa tay bằng máng nước đá trước khi vào phòng trà) và Tịch (trạng thái tĩnh lặng tuyệt đối, đạt đến sự an yên trong tâm hồn).

“Nhất kỳ nhất hội” là một trong những triết lý sống và nghệ thuật sâu sắc nhất của người Nhật Bản, gắn liền mật thiết với tinh thần Trà đạo. Hiểu một cách đơn giản, “nhất kỳ” là cả một đời người, “nhất hội” là một lần gặp gỡ. Triết lý này mang thông điệp cốt lõi: Mỗi cuộc gặp gỡ giữa người với người, hay mỗi khoảnh khắc ta trải qua trong đời đều là độc nhất vô nhị và sẽ không bao giờ lặp lại.

Dù tương lai ta có thể gặp lại cùng một người, ở cùng một địa điểm, nhưng thời gian đã trôi đi, tâm trạng, tuổi tác và vạn vật xung quanh đều đã khác. Vì vậy, cuộc gặp gỡ của hiện tại chính là duy nhất trong cả đời người. Với mỗi buổi tiệc trà, cả chủ và khách đều phải dốc hết lòng tôn trọng khoảnh khắc hiện tại.

Trà trong đời sống thường ngày

Nếu Trà đạo trang trọng và nghi thức, văn hóa uống trà hằng ngày của người Nhật lại vô cùng phong phú và gắn liền với ẩm thực. Người Nhật uống trà quanh năm, từ trà nóng mùa đông đến các chai trà lạnh mua tại máy bán hàng tự động mùa hè.

Bạn có thể bắt gặp trà xanh ở bất cứ đâu tại Nhật Bản, từ những chai trà tiện lợi ở máy bán hàng tự động trên mọi góc phố, cho đến những ly trà phục vụ miễn phí tại các quán ăn nhanh, quán sushi băng chuyền.

Người Nhật biến trà thành một phần của ẩm thực hằng ngày. Họ ăn chazuke (cơm chan nước trà xanh) như một món ăn giải rượu nhẹ nhàng, hay dùng matcha/houjicha để làm vị kem, vị bánh KitKat, latte. Trà lúc này không còn là nghi thức, mà là một thói quen sinh hoạt tốt cho sức khỏe.

Có thể thấy, trà đối với người Nhật giống như một tấm gương: Lúc buồn đau mất mát, họ gửi gắm vào trà sự tiêu biến; lúc cuộc sống xô bồ, họ tìm về trà để gột rửa tâm tư; và trong đời sống hằng ngày, trà là người bạn đồng hành thanh mát.

Vì sao người Nhật kiêng tặng trà?

Để hiểu sâu hơn về tư duy của người Nhật đằng sau nét văn hóa này, chúng ta có thể nhìn vào cách họ sử dụng trà trong tang lễ.

Khi một người qua đời, khách đến viếng sẽ phúng viếng một khoản tiền (Kouden). Gia chủ sau đó sẽ dùng trà xanh để làm quà đáp lễ. Người Nhật chọn trà vì đây là mặt hàng “tiêu dùng hết” (Kiemono), với ngụ ý mong muốn nỗi buồn và sự mất mát này cũng sẽ nhanh chóng vơi đi và biến mất chứ không kéo dài mãi mãi.

Trà xanh là một lễ vật cúng bái bắt buộc trên bàn thờ Phật và bàn thờ tổ tiên trong mỗi gia đình người Nhật. Trong các gia đình truyền thống Nhật Bản, việc đầu tiên người chủ gia đình làm vào buổi sáng là pha một chén trà xanh nóng hổi để cung kính đặt lên bàn thờ. Nghi thức này thể hiện lòng hiếu kính, xem người đã khuất như vẫn đang sống và cùng sinh hoạt, thưởng trà với gia đình mỗi ngày.

Tại một số địa phương ở Nhật Bản, người ta còn đặt lá trà xanh khô vào bên trong quan tài cùng với thi thể.

Vì trà gắn liền với bàn thờ, người đã khuất và các nghi thức tang lễ, nên việc tự dưng tặng trà vào ngày thường hoặc các dịp hỷ sự dễ khiến người nhận liên tưởng đến chuyện buồn, sự tang tóc, hoặc là ẩn ý chê người nhận không thanh sạch.

Chính mối liên hệ thiêng liêng giữa trà xanh và thế giới tâm linh này là lý do cốt lõi giải thích vì sao người Nhật thích uống nhưng lại kiêng tặng trà trong đời sống thường ngày. Nói cách khác, người Nhật không hề ghét trà, họ chỉ tách biệt rạch ròi giữa không gian tâm linh và không gian giao tiếp xã hội.