Ông Trump phát động 'chiến tranh kinh tế': Cú đấm thép buộc Iran nhượng bộ?

Khi cuộc chiến với Iran sắp bước sang tháng thứ 6 và đối mặt với tình trạng cạn kiệt kho vũ khí chủ chốt, chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump bất ngờ công bố thực hiện chiến dịch tài chính mạnh mẽ chống lại Tehran mang tên “D-Day kinh tế”.

Hành động này nhằm buộc giới lãnh đạo Iran phải nhượng bộ trước những yêu cầu chấm dứt chương trình hạt nhân và mở cửa hoàn toàn eo biển Hormuz quan trọng cho tàu chở dầu cũng như khí đốt tự nhiên. Tuy nhiên, hiệu quả của chiến lược này không chỉ phụ thuộc vào sức ép của Washington mà còn phụ thuộc vào năng lực thích nghi của Iran cùng mức độ chấp nhận thiệt hại của một số đối tác như Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ hay Iraq.

Quân cờ buộc Iran phải nhượng bộ

Iran không phải nền kinh tế lần đầu đối mặt với biện pháp cấm vận. Trong gần nửa thế kỷ, Tehran xây dựng nhiều cách thức để duy trì hoạt động thương mại và dòng tiền bất chấp những lệnh trừng phạt của Mỹ.

Sau khi Tổng thống Donald Trump quyết định rút Mỹ khỏi thỏa thuận hạt nhân JCPOA vào năm 2018, Washington trong nhiệm kỳ đầu của ông tiếp tục gia tăng chiến dịch “gây sức ép tối đa” đối với Iran. Tuy nhiên, Tehran vẫn tìm được những cách thức để duy trì hoạt động kinh tế trước sức ép ngày càng lớn.

Tuy nhiên, lần này gần như toàn bộ lĩnh vực năng lượng, tài chính và vận tải của Iran đều nằm trong diện trừng phạt của Mỹ. Mục tiêu của Tổng thống Trump dường như muốn mở rộng sức ép sang các quốc gia, kể cả đồng minh và đối tác, vẫn duy trì quan hệ với Tehran.

Trong đó, Trung Quốc - quốc gia mua dầu lớn nhất của Iran có thể phải đối mặt với áp lực bổ sung từ Mỹ về giao dịch mua bán nếu ông Trump thực hiện lời hứa. Theo Reuters, hơn 80% lượng dầu xuất khẩu của Iran được vận chuyển đến Trung Quốc và ước tính Trung Quốc mua trung bình 1,38 triệu thùng dầu/ngày từ Iran vào năm 2025.

Chính vì vậy, thông qua biện pháp trừng phạt thứ cấp, Washington muốn những nước này cắt giảm hoặc chấm dứt hoạt động kinh tế với Iran, qua đó bóp nghẹt những nguồn thu còn lại. Đây cũng là hướng đi phù hợp với việc chính quyền ông Trump gần đây cảnh báo các quốc gia tiếp tục giao thương với Tehran có thể phải đối mặt với những biện pháp trừng phạt nghiêm khắc hơn.

Xét trên nhiều phương diện, chiến lược này gợi lại chiến dịch “gây sức ép tối đa” mà ông Trump từng triển khai trong nhiệm kỳ đầu. Tuy nhiên, trong nhiệm kỳ thứ 2, Washington đẩy chiến dịch lên mức độ mới, kết hợp biện pháp kinh tế và tài chính với sức ép quân sự nhằm gia tăng áp lực lên Tehran.

Ông Richard Goldberg, cố vấn cấp cao tại Foundation for Defense of Democracies (FDD) nhận định cuộc tấn công của Mỹ nhằm vào cơ sở hạt nhân Iran và lệnh phong tỏa hải quân đối với cảng của nước này tạo nên sức ép tổng hợp chưa từng có. Theo ông, sự kết hợp này có thể hình thành nên “cơn bão hoàn hảo”, đẩy Tehran đến tình thế phải đầu hàng.

“Tôi cảnh báo tất cả mọi người kể cả bản thân tôi cùng những người từng làm việc về biện pháp trừng phạt, từng làm việc về chiến tranh tài chính hãy khiêm nhường thừa nhận rằng chúng ta đang ở trong tình huống chưa từng có tiền lệ”, ông Goldberg nói.

Ông Goldberg cũng cho rằng quyết định của Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) về việc đình chỉ giao dịch với Iran sau khi cáo buộc Tehran tiến hành cuộc tấn công bằng tên lửa càng khiến chính phủ Iran bị cô lập nghiêm trọng hơn. UAE từng là một trong những đối tác thương mại quan trọng của Tehran.

Không chỉ đóng vai trò là thị trường tiêu thụ hàng hóa sản xuất trong nước, UAE còn là một trung tâm tái xuất khẩu quan trọng, giúp Iran giảm bớt phần nào những tác động từ lệnh trừng phạt và duy trì khả năng tiếp cận hàng hóa từ nước thứ ba.

Thế khó ông Trump phải đối mặt

Ông Mohammed Hammouda, chuyên gia về kiểm soát xuất khẩu và trừng phạt tại Sở giao dịch chứng khoán London nhận xét Iran thích nghi rất nhanh với những biện pháp mới. Khi một mạng lưới bị phát hiện và đưa vào danh sách trừng phạt, những cái tên và tuyến đường mới lại xuất hiện.

Điều này khiến cuộc chiến trừng phạt trở thành trò chơi đuổi bắt với việc Washington liên tục tìm cách đóng kênh mà Tehran sử dụng, trong khi Iran tìm cách mở những kênh mới. Do đó, câu hỏi không phải là Mỹ có thể áp đặt bao nhiêu lệnh trừng phạt, mà là Washington có thể khiến Iran chịu đựng tổn thất bao nhiêu trước khi Tehran tìm được đường vòng mới.

Trong khi đó, Tổng thống Trump đang chuẩn bị bước vào cuộc bầu cử giữa kỳ quan trọng và cuộc chiến ở Iran khiến người dân Mỹ ngày càng gây thất vọng, có không ít cử tri quay lưng với chính ông cũng như đảng Cộng hòa. Điều này có thể hạn chế đáng kể những đòn giáng kinh tế mà Mỹ có thể tung ra với Iran.

Ở chiều ngược lại, giới lãnh đạo Iran coi cuộc xung đột với Mỹ là cuộc chiến tồn vong, họ sẵn sàng hứng chịu tổn thất kinh tế nặng nề thay vì chấp nhận điều khoản mà họ cho là đe dọa sinh mạng đất nước. Ngoại trưởng Iran Abbas Araqchi cũng nhận định ông Trump phát động cuộc chiến kinh tế với Tehran nhằm đánh lạc hướng khỏi những vấn đề kinh tế của Mỹ và Washington sẽ thất bại.

“Cái gọi là ‘Chiến dịch kinh tế’ thực chất là động thái đánh lạc hướng khỏi chính cuộc khủng hoảng của nước Mỹ: khoản nợ quốc gia lớn chưa từng có và chi phí lãi suất tăng vọt. Tiếp tục tăng cường những chính sách đã thất bại sẽ chỉ mang lại thất bại lớn hơn, cùng sự thù địch từ người Iran”, ông Araqchi nhấn mạnh.

Theo CNN, để đạt được tiến triển, ông Trump không chỉ cần khiến Tehran thay đổi cách tính toán mà trước hết, chính ông cũng phải điều chỉnh cách tiếp cận của mình.

Việc làm suy yếu và phá hủy nền kinh tế Iran không thể diễn ra trong một sớm một chiều, mà có thể kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm. Điều đó đòi hỏi Washington phải duy trì một chiến lược gây sức ép lâu dài và kiên trì, điều mà ông Trump hiếm khi thể hiện.

Vì vậy, Tehran hoàn toàn có cơ sở để đặt cược rằng Tổng thống Mỹ có thể mất kiên nhẫn và từ bỏ kế hoạch mới trước khi sức ép kinh tế đủ thời gian phát huy hiệu quả.

Cuộc phong tỏa sẽ đạt hiệu quả cao hơn nếu Mỹ có thể tranh thủ sự phối hợp của đồng minh để phá vỡ mạng lưới thỏa thuận kinh tế bí mật và tuyến thương mại mà Tehran thiết lập nhằm né tránh lệnh trừng phạt. Tuy nhiên, khả năng huy động được sự hợp tác này của chính quyền Washington vẫn là dấu hỏi lớn. Hoạt động ngoại giao của Mỹ với Iran, do đặc phái viên của Tổng thống Trump là ông Jared Kushner và ông Steve Witkoff dẫn dắt, thường bộc lộ những hạn chế về kinh nghiệm và năng lực điều phối.

Việc phong tỏa hoàn toàn nền kinh tế Iran sẽ đặt ra những lựa chọn khó khăn cho ông Trump. Ví dụ, kế hoạch này sẽ áp đặt lệnh trừng phạt lên ngân hàng Trung Quốc có liên quan đến giao dịch bán dầu bất hợp pháp của Iran. Tuy nhiên, ông Trump dự kiến đón tiếp Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình trong chuyến thăm cấp nhà nước vào tháng 9.

Ông Trump giữ vững lập trường hay bỏ cuộc?

Ngay cả khi nhà lãnh đạo Mỹ sẵn sàng chờ đợi cuộc chiến kinh tế của mình từng bước siết chặt và làm suy yếu Iran thì vẫn còn một biến số thứ 3 cần tính đến: Tehran có khả năng đáp trả.

Iran hiểu ông Trump đang ở thế bất lợi khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ chỉ còn hơn 2 tháng nữa. Và dường như Tehran quyết tâm khiến ông phải chịu thất bại ê chề, tương tự cách nước này từng làm với cựu Tổng thống Jimmy Carter trong cuộc khủng hoảng con tin trước thềm bầu cử năm 1980.

Vì vậy, Iran có động cơ chính trị rõ ràng để bác bỏ nỗ lực của Tổng thống Trump nhằm chấm dứt chiến tranh trong mùa tranh cử mùa thu. Đồng thời, Tehran cũng có lợi ích địa chính trị khi tiếp tục leo thang để bảo vệ một trong những đòn bẩy chiến lược lớn nhất của mình - khả năng cản trở hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz.

Những cuộc tấn công mới bằng máy bay không người lái hoặc tên lửa nhằm vào tàu thuyền có thể làm gia tăng chi phí kinh tế đối với cử tri Mỹ, đồng thời khơi lại tâm lý phản đối chiến tranh. Nếu ông Trump đáp trả, ông có nguy cơ khiến cuộc khủng hoảng trở nên nghiêm trọng hơn. Trong khi nếu không hành động, ông lại có thể bị xem là yếu thế.

Bất chấp những tuyên bố cứng rắn mới nhất của Tổng thống Trump trên mạng xã hội, cuộc khủng hoảng vẫn chưa cho thấy dấu hiệu rõ ràng nào về khả năng chấm dứt.

Trong khi đó, ông Trump tiếp tục đối mặt với câu hỏi khó nhất đang đeo bám chiến lược của mình: Liệu sự kiên nhẫn của người dân Mỹ trước những tác động của cuộc chiến có cạn kiệt trước khi chính quyền Iran khuất phục?