Chuyên gia Thụy Điển ngủ giữa trời, rong ruổi đến những bản làng xa xôi Việt Nam

Hợp tác y tế Việt Nam - Thụy Điển bắt đầu từ khoảng năm 1967, trong bối cảnh chiến tranh còn diễn ra ác liệt. Khi đó, Thụy Điển hỗ trợ thuốc men, trang thiết bị cho các cơ sở y tế Việt Nam, đặc biệt tại những vùng chiến sự giáp ranh.

Tiếp nối những hỗ trợ ban đầu là việc xây dựng Bệnh viện Việt Nam - Thụy Điển Uông Bí và Bệnh viện Nhi Trung ương. Từ năm 1994, hai nước triển khai chương trình hợp tác y tế tổng thể với nhiều dự án thành phần, hướng tới củng cố hệ thống y tế từ bệnh viện tuyến trên đến các cơ sở y tế ở vùng sâu, vùng xa.

Nhân dịp nhìn lại chặng đường 50 năm hợp tác y tế Việt Nam - Thụy Điển, những người từng trực tiếp tham gia các chương trình, dự án cùng chia sẻ những ký ức, câu chuyện và dấu ấn về một giai đoạn hợp tác được xây dựng trên nền tảng tình hữu nghị, sự tin cậy và tinh thần đồng hành vì sức khỏe người dân.

Những chuyến đi đến vùng khó

Trong những năm triển khai Dự án Hỗ trợ vùng khó khăn (SDA), địa hình cách trở là một trong những trở ngại lớn đối với việc đưa dịch vụ y tế đến gần người dân. Nhiều thôn bản nằm xa trung tâm xã, đường đi khó khăn, trong khi điều kiện chăm sóc sức khỏe và vệ sinh còn hạn chế.

Thạc sĩ Nguyễn Xuân Sơn, khi đó là thư ký Dự án SDA, nhớ lại việc lựa chọn địa bàn được thực hiện dựa trên tiêu chí vùng nghèo của chính phủ. Chương trình tập trung thí điểm tại 5 tỉnh Quảng Ninh, Tuyên Quang, Hà Giang, Lào Cai và Quảng Nam. Ban đầu, dự án triển khai tại 5 huyện, mỗi huyện chọn 5 xã, sau đó từng bước nhân rộng.

Để hỗ trợ cán bộ y tế thôn bản di chuyển, chương trình trang bị ngựa, xe đạp cho những địa bàn có địa hình hiểm trở. Các trạm y tế xã được bổ sung bàn đẻ, dụng cụ khám và cơ số thuốc cơ bản. Song song với trang thiết bị là hoạt động đào tạo y tế thôn bản thông qua bộ tài liệu gồm ba phần, tập trung vào thực hành và sử dụng ngôn ngữ dễ hiểu.

Một nội dung khác của dự án là cải thiện điều kiện vệ sinh, nước sạch. Thay vì xây dựng công trình rồi bàn giao, chuyên gia và cán bộ dự án hướng dẫn người dân tự xác định nguồn nước, tính toán đường ống, xây bể chứa và nhà vệ sinh. Chương trình hỗ trợ đường ống, xi măng, còn người dân tham gia bằng công sức và trực tiếp quản lý công trình.

Tiến sĩ, bác sĩ chuyên khoa II Hoàng Thị Hiệp, nguyên Giám đốc Dự án hợp tác y tế Việt Nam - Thụy Điển, nhớ lại một chuyến trở lại Suối Giàng, Yên Bái, khoảng nhiều năm sau khi dự án được triển khai. Trong chuyến công tác tập huấn, bà gặp một số người dân tộc Mông từng làm việc với mình từ những năm trước. Họ nhận ra bà và nhắc lại những lần cùng cán bộ chương trình tính toán vật liệu, cách xây bể nước, làm nhà vệ sinh cho thôn bản.

Theo lời bà Hiệp, khi ấy người dân chưa có nhiều kinh nghiệm trong việc xác định khối lượng vật liệu và tổ chức xây dựng công trình. Cán bộ dự án phải cùng họ tính từng phần việc, từ chiều dài đường ống đến lượng vật liệu cần sử dụng. Nhiều năm sau, những người từng tham gia đã trưởng thành hơn và vẫn nhớ cách làm được hướng dẫn từ dự án.

Trong các chuyến đi thực địa, những chuyên gia Thụy Điển cũng trực tiếp tham gia khảo sát và làm việc tại cơ sở. Bà Hiệp cho biết các cố vấn Thuỵ Điển nhiều lần cùng đoàn lên Suối Giàng, không ngại đường xa và điều kiện sinh hoạt thiếu thốn, thậm chí có thể ngủ qua đêm ngoài trời.

Những chuyến đi như vậy giúp chuyên gia hiểu rõ hơn điều kiện sống, phong tục và nhu cầu của người dân địa phương. Theo bà Hiệp, đây cũng là điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của chương trình: các giải pháp không được áp đặt từ bên ngoài mà phải xuất phát từ những vấn đề người dân thực sự cần giải quyết.

Nếu dự án SDA tập trung vào khả năng tiếp cận dịch vụ y tế ở vùng khó khăn, thì dự án sử dụng thuốc an toàn, hợp lý lại cho thấy vấn đề khoảng cách về cơ hội cập nhật kiến thức chuyên môn giữa cán bộ y tế ở thành phố và những người làm việc tại vùng xa.

Dược sĩ chuyên khoa I Nguyễn Phương Châm, thư ký dự án sử dụng thuốc an toàn, hợp lý, kể về một buổi tập huấn tại Yên Bái. Trong giờ nghỉ, một nữ dược sĩ đại học công tác tại Mù Cang Chải đến nắm tay bà rồi bật khóc.

Người đồng nghiệp có đôi bàn tay chai sạn. Hỏi chuyện, bà Châm được biết chị đã ra trường hơn 15 năm nhưng đây mới là lần đầu tiên có cơ hội được cập nhật kiến thức chuyên môn.

Do làm việc ở địa bàn xa xôi, thiếu sách báo và điều kiện học tập, chị gần như không có cơ hội tiếp tục đào tạo. Ngoài công việc tại cơ sở y tế, chị còn phải làm nương rẫy để trang trải cuộc sống. “Chị bảo từ khi ra trường đến bây giờ, hơn 15 năm mới được quay lại cập nhật kiến thức”, bà Châm nhớ lại. Các chuyên gia Thuỵ Điển có mặt cũng rất xúc động.

Từ những viên thuốc quý đến viên gạch cho hệ thống y tế

Chương trình hợp tác có phạm vi ngày càng mở rộng, từ hỗ trợ thuốc men, trang thiết bị đến đào tạo nhân lực, phát triển chuyên môn và xây dựng chính sách.

Trong những năm chiến tranh và giai đoạn sau đó, thuốc kháng sinh đặc biệt khan hiếm. Bà Nguyễn Phương Châm nhớ lại, những năm 90, Việt Nam chủ yếu sử dụng Penicillin, Streptomycin và Chloramphenicol. Tình trạng kháng thuốc đã bắt đầu xuất hiện, mỗi bác sĩ chỉ được cấp một số lượng tem phiếu Penicillin nhất định mỗi tháng để ưu tiên cho những trường hợp nặng.

Những lô Penicillin do Thụy Điển hỗ trợ vì thế có giá trị đặc biệt. Thuốc được đưa qua cảng Hải Phòng, sau đó phân phối về các công ty dược phẩm trung ương ở ba miền trước khi đến các tỉnh, bệnh viện.

Song song với hỗ trợ thuốc men, Thụy Điển còn tham gia hỗ trợ xây dựng hai bệnh viện lớn là Bệnh viện Việt Nam - Thụy Điển Uông Bí và Bệnh viện Nhi Trung ương tại Hà Nội. Tiếp đó là các chương trình đào tạo cán bộ để vận hành trang thiết bị, nâng cao năng lực điều trị và củng cố y tế cơ sở.

Đến năm 1993-1994, hợp tác hai nước được xây dựng thành một chương trình tổng thể với nhiều dự án thành phần. Giai đoạn đầu được triển khai từ năm 1994 đến 1997.

Một trong những lĩnh vực được ưu tiên là chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em. Trong thập niên 1960-1970, viêm phổi và tiêu chảy là hai nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở trẻ dưới 5 tuổi tại Việt Nam. Việc chuyển từ phác đồ Penicillin tiêm sang Ampicillin dễ sử dụng hơn giúp việc điều trị trẻ nhỏ thuận lợi hơn.

Theo bà Hiệp, nhờ những nỗ lực của ngành y tế cùng hỗ trợ từ chương trình, Việt Nam đã đạt kết quả đáng kể trong giảm mắc và tử vong do viêm phổi, tiêu chảy ở trẻ em.

Trong lĩnh vực dược, SIDA và các chuyên gia Thụy Điển hỗ trợ kỹ thuật cho việc hoàn thiện khung pháp lý, góp phần xây dựng Luật Dược đầu tiên năm 2005, biên soạn Dược thư Quốc gia Việt Nam (xuất bản lần đầu năm 2002) và đặt nền móng cho mô hình Dược lâm sàng, thông tin thuốc tại Bệnh viện Bạch Mai.

Chương trình về sau vẫn tiếp tục góp phần phát triển hệ thống thông tin thuốc, truyền thông sử dụng thuốc an toàn, hoàn thiện chính sách y tế và đào tạo đội ngũ nhân lực trình độ cao cho Việt Nam.

Điều còn lại sau những dự án

Nhìn lại chặng đường hợp tác, các cán bộ từng tham gia chương trình cho rằng một trong những yếu tố làm nên thành công là cách triển khai dựa trên nhu cầu thực tế của Việt Nam.

Các dự án không được tổ chức như những hoạt động đứng ngoài hệ thống. Thay vào đó, chúng được lồng ghép vào các đơn vị. Lãnh đạo đơn vị trực tiếp làm trưởng dự án, cán bộ chuyên môn đảm nhiệm vai trò thư ký, nhờ đó những nội dung được hỗ trợ có điều kiện đi vào hoạt động thường xuyên của ngành.

Ở cấp cơ sở, người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn tham gia xác định nhu cầu, đóng góp công sức và quản lý công trình. Theo ông Nguyễn Xuân Sơn, chính cách làm này giúp những công trình nước sạch, vệ sinh có thể được duy trì ngay cả khi dự án đã kết thúc.

Bà Hiệp cũng nhấn mạnh vai trò của sự tin cậy giữa hai bên. Chuyên gia Thụy Điển tôn trọng những đề xuất từ phía Việt Nam, còn cán bộ Việt Nam chứng minh được nhu cầu thực tế và khả năng sử dụng hiệu quả nguồn lực được hỗ trợ.

Qua những chuyến đi thực địa, những cuộc trao đổi chuyên môn và cả những cuộc gặp gỡ ngoài công việc, quan hệ hợp tác dần trở thành tình bạn giữa những người cùng chung mối quan tâm đến sức khỏe cộng đồng.

Trong những năm cuối chương trình, ý tưởng hợp tác hai chiều cũng đã được đặt ra. Theo bà Hiệp, khi năng lực y tế Việt Nam từng bước được nâng lên, nhiều cán bộ được đào tạo ở nước ngoài, khả năng tiếp cận tri thức và nghiên cứu cũng rộng mở hơn.

Hợp tác vì thế đang không chỉ dừng ở việc tiếp nhận hỗ trợ, mà ngày càng hướng đến chia sẻ kinh nghiệm, đào tạo và nghiên cứu chung.