Lén rút 400 triệu ôm hàng mỹ phẩm, mất ngủ kéo dài phải gặp bác sĩ tâm thần

Ở tuổi 32, chị Lê Thanh Vân (ở Dương Nội, Hà Nội) từng chỉ nghĩ bán mỹ phẩm online là cách kiếm thêm thu nhập ngoài công việc thường ngày. Những đơn hàng đầu tiên mang lại cho chị khoản tiền không lớn nhưng đủ để tin rằng đây là hướng kinh doanh có thể phát triển. Chỉ sau vài tháng tham gia các buổi hội thảo truyền cảm hứng, suy nghĩ của chị Vân thay đổi hoàn toàn.

Trên sân khấu, những người đứng đầu hệ thống xuất hiện với hình ảnh thành đạt, xe sang, trang phục đắt tiền, những bó hoa và màn trao thưởng bằng tiền mặt. Các câu chuyện từ người bình thường trở thành chủ doanh nghiệp, kiếm hàng trăm triệu đồng mỗi tháng được kể như minh chứng cho cơ hội đổi đời mà bất cứ ai cũng có thể đạt được nếu đủ quyết tâm.

Những thông điệp như phụ nữ hiện đại phải độc lập tài chính, phải tự kiếm tiền và làm chủ cuộc sống khiến Vân ngày càng đặt nhiều kỳ vọng vào công việc kinh doanh này.

Từ chỗ chỉ bán hàng nhỏ lẻ, chị bắt đầu mở rộng mạng lưới, tuyển cộng tác viên và xây dựng hệ thống đại lý riêng. Mỗi lần đạt được một mốc doanh số, Vân lại được động viên hướng đến cấp bậc cao hơn với lời hứa về mức chiết khấu, thưởng doanh số và cơ hội gia tăng thu nhập.

Tin vào những lời động viên đó và để giữ mức chiết khấu “khủng”, chị Vân quyết định âm thầm rút sạch 400 triệu đồng tiền tiết kiệm của hai vợ chồng để dồn vào một đợt hàng lớn. Trong đầu người phụ nữ 32 tuổi lúc đó là niềm tin chắc chắn rằng chỉ cần chạm mốc “Tổng đại lý”, hệ thống tuyến dưới sẽ tự vận hành và tiền sẽ đẻ ra tiền.

Thực tế không diễn ra như kỳ vọng. Sức mua không tăng tương ứng với lượng hàng nhập. Khách hàng mua lẻ vẫn chỉ như cũ, các đại lý bên dưới của Vân cũng gặp khó khăn trong việc tiêu thụ. Những lời hứa hỗ trợ từ tuyến trên dần thưa vắng khi Vân liên tục phản ánh tình trạng tồn kho. Chưa kể, Vân còn bị đánh giá “không nỗ lực, thiếu quyết tâm” khiến chị mắc kẹt trong việc xoay sở tiêu thụ hàng trăm thùng mỹ phẩm.

Trong lúc đó, chồng chị phát hiện ra toàn bộ số tiền tiết kiệm tích cóp bấy lâu đã bốc hơi khiến gia đình rơi vào cảnh mâu thuẫn gay gắt. Áp lực hàng tồn cùng với mâu thuẫn gia đình khiến chị Vân rơi vào trạng thái mất ngủ trắng đêm kéo dài, rụng tóc, phải được sự hỗ trợ điều trị của bác sĩ chuyên khoa tâm thần.

Đỗ Hoàng Phương (29 tuổi, Ninh Bình) làm kế toán với mức lương 20 triệu đồng/tháng. Hai năm trước, Phương tham gia hệ thống kinh doanh thực phẩm chức năng. Ban đầu, chị chỉ mua một lượng hàng vừa phải để bán thử, tận dụng các mối quan hệ cá nhân và mạng xã hội để tìm khách.

Những khoản lợi nhuận đầu tiên, dù không quá lớn nhưng Phương rất hào hứng và bắt đầu dành nhiều thời gian hơn cho công việc kinh doanh, tham gia các nhóm đào tạo, học cách xây dựng hình ảnh cá nhân và phát triển mạng lưới khách hàng.

Cũng giống như chị Vân, Phương được tuyến trên thúc đẩy để nhập hàng số lượng lớn hơn. Nhưng doanh thu không ổn định, trong khi chi phí duy trì hoạt động ngày càng lớn. Hàng nhập về không tiêu thụ hết, tiền thu được từ khách hàng lại phải xoay vòng để trả các khoản đến hạn và tiếp tục nhập hàng.

Đến khi nhận ra việc kinh doanh không còn tạo ra dòng tiền đủ để bù đắp chi phí, Phương đã phải gánh khoản nợ gần 500 triệu đồng cả gốc và lãi. Để che giấu khoản nợ đang ngày một phình to, Phương rơi vào vòng luẩn quẩn của việc vay chỗ nọ đắp chỗ kia, từ các app tín dụng đen đến những khoản vay lãi ngoài.

Đêm nào chị cũng trằn trọc đến 3, 4 giờ sáng, ban ngày lại áp lực từ những tin nhắn, cuộc gọi đòi nợ liên tục đẩy Phương vào trạng thái quá tải, lo âu. Cuối cùng, Phương phải thú nhận với chồng và gia đình để nhờ sự hỗ trợ, từ đó chấm dứt mộng làm ‘bà hoàng doanh số’ kiếm tiền tỷ.

Khi giấc mộng làm giàu trở thành gánh nặng tâm lý

Theo bác sĩ chuyên khoa tâm thần Nguyễn Thị Thu Hạnh (Phòng khám tâm lý Yên Hòa), bi kịch tâm lý của những người trẻ dấn thân vào mô hình kinh doanh hệ thống online không chỉ nằm ở số tiền nợ đè nặng, mà bắt nguồn từ chính sự đứt gãy quá lớn giữa kỳ vọng doanh số và thực tế phũ phàng.

Trong mô hình bán hàng hệ thống, người tham gia luôn bị cuốn vào “vòng quay chỉ tiêu” dồn dập. Mỗi mốc doanh số không chỉ gắn liền với số tiền hoa hồng, mà còn đại diện cho danh hiệu, sự công nhận và vị thế được quảng bá. Sự hưng phấn ban đầu khi đạt được vài đơn hàng nhỏ tạo ra một chuỗi kỳ vọng: Tháng này 50 triệu, tháng sau phải 100 triệu, sang năm thành Tổng đại lý.

“Tuy nhiên, khi doanh thu không đạt như kỳ vọng, bộ não con người phải chịu một phản ứng hẫng hụt tâm lý” - Bác sĩ Hạnh phân tích.

Bác sĩ Hạnh cho rằng, sai lầm lớn nhất của rất nhiều người trẻ hiện nay là mang tham vọng làm giàu lớn nhưng lại bước vào thương trường với vốn kiến thức gần như bằng không.

“Nhiều người trẻ nhầm lẫn giữa kỹ năng đăng bài bán hàng đơn thuần với việc vận hành một công việc kinh doanh thực sự. Họ thiếu hụt hoàn toàn kiến thức về quản trị dòng tiền, đánh giá nhu cầu thị trường, quản trị rủi ro và bản chất của sản phẩm. Mọi quyết định đầu tư, kinh doanh cần dựa trên khả năng tài chính, hiểu biết về thị trường và mức độ chấp nhận rủi ro, thay vì chỉ dựa vào những câu chuyện thành công được quảng bá” - chuyên gia chỉ rõ.

Chính sự thiếu hụt kiến thức này khiến họ dễ dàng bị thao túng bởi những lời hứa hẹn thu nhập “tiền đẻ ra tiền”, không biết cách tạo “vùng đệm an toàn” cho tài chính cá nhân. Để rồi khi gặp biến cố họ không có bất kỳ công cụ hay kịch bản nào để ứng phó. Việc thiếu năng lực quản trị rủi ro biến một thất bại kinh doanh thông thường thành một biến cố tài chính tàn phá sạch sẽ cả sinh kế lẫn sức khỏe tinh thần của người trẻ.

Căng thẳng kéo dài có thể dẫn đến mất ngủ, lo âu, giảm khả năng tập trung, dễ kích động, suy giảm chất lượng các mối quan hệ. Ở một số trường hợp, nếu các biểu hiện kéo dài và ảnh hưởng nghiêm trọng đến cuộc sống, người bệnh có thể phát triển rối loạn tâm thần, trong đó có trầm cảm.