Lào Cai đánh thức nguồn lực kinh tế từ di sản văn hóa dân tộc

Cây khèn của người Mông từ bao đời nay vẫn ngân vang bên những sườn núi, gắn với đời sống tinh thần, phong tục và sinh hoạt cộng đồng. Nhưng tại thôn Làng Sang, xã Púng Luông, tỉnh Lào Cai, tiếng khèn hôm nay còn mang thêm một ý nghĩa: trao truyền di sản cho thế hệ trẻ, tạo nền tảng để phát triển các sản phẩm văn hóa phục vụ du lịch.

Trong lớp học do Phòng Văn hóa - Xã hội phối hợp tổ chức, 15 học viên tham gia chương trình gồm 20 buổi hướng dẫn chế tác khèn Mông và 40 buổi truyền dạy kỹ năng biểu diễn. Hoạt động được triển khai trong khuôn khổ Dự án 6, thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Với người Mông, khèn không đơn thuần là một nhạc cụ. Trưởng thôn Làng Sang Sùng A Say cho biết: “Khèn không chỉ là nhạc cụ mà là người bạn tri kỷ gắn với đời sống tâm linh, lao động sản xuất và những ngày hội của bản làng. Tiếng khèn thay lời muốn nói, lúc trầm hùng, lúc réo rắt, thể hiện ý chí kiên cường và khát vọng sống mạnh mẽ của người Mông vùng cao”.

Việc truyền dạy chế tác và biểu diễn khèn vì thế không chỉ hướng tới bảo tồn một loại hình nghệ thuật truyền thống. Theo ông Trần Trung Kiên, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Púng Luông, lớp học còn nhằm tạo nguồn nhân lực kế cận, giúp thế hệ trẻ hiểu về văn hóa dân tộc, tiếp nối nghề chế tác sản phẩm lưu niệm và từng bước đưa giá trị truyền thống vào hoạt động du lịch.

Từ một lớp học ở thôn vùng cao, câu chuyện bảo tồn văn hóa gắn với phát triển sinh kế đang được triển khai bằng nhiều hình thức tại Lào Cai. Ở xã Nghĩa Đô, việc gìn giữ không gian văn hóa của người Tày được đặt trong một dự án có quy mô đầu tư hàng chục tỷ đồng.

Tại thôn Nậm Cằm, dự án bảo tồn Làng văn hóa dân tộc Tày có tổng mức đầu tư 13,5 tỷ đồng, trong đó 10 tỷ đồng từ Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Dự án được phê duyệt từ năm 2023, tập trung vào các hạng mục bảo tồn nhà sàn truyền thống, xây dựng không gian sinh hoạt cộng đồng, sân lễ hội, gìn giữ cảnh quan và không gian sản xuất đặc trưng.

Cùng với những nếp nhà sàn, đồi cọ, các mô hình sinh kế gắn với văn hóa bản địa như nuôi cá ruộng, vịt bầu cũng được chú trọng bảo tồn. Đây là những yếu tố tạo nên nét riêng của đời sống người Tày ở Nghĩa Đô, đồng thời là nền tảng để địa phương phát triển du lịch cộng đồng.

Ông Đỗ Văn Lưu, Chủ tịch UBND xã Nghĩa Đô, cho biết địa phương xác định phát triển du lịch cộng đồng là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, hướng tới chuyển dịch cơ cấu kinh tế, tạo sinh kế, nâng cao đời sống người dân, đồng thời bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Trong đó, nguồn lực từ Chương trình mục tiêu quốc gia 1719 có vai trò tích cực trong việc hỗ trợ địa phương thực hiện mục tiêu này.

Hai mô hình ở Púng Luông và Nghĩa Đô cho thấy những cách tiếp cận khác nhau trong bảo tồn văn hóa: một bên chú trọng truyền dạy kỹ năng, tạo lực lượng kế cận; một bên đầu tư bảo tồn không gian văn hóa gắn với cảnh quan và sinh kế truyền thống. Điểm chung là đưa cộng đồng trở thành chủ thể trong quá trình gìn giữ và khai thác các giá trị di sản.

Theo thống kê của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lào Cai, tỉnh có 34 nhóm ngành dân tộc cùng sinh sống, tạo nên kho tàng di sản phong phú với nhiều loại hình văn hóa, nghệ thuật, phong tục và tri thức dân gian đặc sắc. Tuy nhiên, trước những biến đổi của đời sống hiện đại, việc bảo tồn di sản không thể chỉ dừng ở lưu giữ hay phục dựng mà cần gắn với điều kiện để các giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng.

Một trong những nguồn lực được Lào Cai tập trung triển khai là Dự án 6 về bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch, thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Tính đến hết năm 2025, Dự án 6 đã hỗ trợ duy trì 54 đội văn nghệ truyền thống, 25 câu lạc bộ sinh hoạt văn hóa dân gian và đầu tư 9 điểm đến du lịch tiêu biểu tại các thôn, bản. Những con số này cho thấy phạm vi triển khai của chương trình tại cơ sở, từ duy trì hoạt động văn hóa cộng đồng đến tạo điều kiện để các địa phương khai thác giá trị di sản phục vụ du lịch.

Dù vậy, đưa văn hóa vào hoạt động du lịch cũng đặt ra yêu cầu về cách thức khai thác. Nếu chỉ chú trọng phục vụ nhu cầu thưởng thức của du khách mà xem nhẹ tính nguyên gốc, di sản có nguy cơ bị biến dạng, các sinh hoạt văn hóa truyền thống dễ trở thành những tiết mục trình diễn đơn thuần.

Theo ông Nông Việt Yên, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lào Cai, trong phân bổ nguồn lực từ Dự án 6, tỉnh xác định mỗi nội dung triển khai phải hướng tới đồng thời hai mục tiêu: bảo tồn văn hóa và phát triển du lịch. Quan trọng hơn, người dân phải hiểu, chủ động tham gia bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống với vai trò là chủ thể văn hóa.

Ông Yên cũng nhấn mạnh, các hoạt động phục vụ du khách cần có sự tham gia trực tiếp của cộng đồng và sự hướng dẫn của nghệ nhân, qua đó bảo đảm tính chân thực của di sản, tránh tình trạng sân khấu hóa tùy tiện.

Thực tế từ những lớp truyền dạy khèn Mông ở Púng Luông đến dự án bảo tồn làng văn hóa người Tày ở Nghĩa Đô cho thấy, để di sản trở thành nguồn lực phát triển, điều quan trọng không chỉ là đầu tư kinh phí hay xây dựng các điểm đến. Di sản phải tiếp tục được thực hành, trao truyền trong cộng đồng; người dân phải có cơ hội tham gia và hưởng lợi từ hoạt động khai thác những giá trị văn hóa của chính mình.

Đó cũng là điều kiện để mục tiêu bảo tồn gắn với phát triển du lịch không dừng lại ở những dự án hay chương trình hỗ trợ, mà trở thành động lực duy trì bản sắc và cải thiện sinh kế bền vững cho đồng bào các dân tộc ở Lào Cai.