Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ: Thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế

Bảo hộ quyền, mở đường khai thác tài sản trí tuệ

Theo Cục Sở hữu trí tuệ, giai đoạn 2021-2025, số đơn sở hữu công nghiệp được tiếp nhận tăng 26,5% so với giai đoạn trước; số đơn được xử lý tăng 69% và số văn bằng bảo hộ được cấp tăng 55,4%. Riêng năm 2025, hơn 250.900 đơn được xử lý và hơn 83.300 văn bằng được cấp.

Đáng chú ý, số đơn đăng ký sáng chế của các tổ chức, cá nhân trong nước tăng 36%, trong khi số văn bằng sáng chế được cấp tăng 134,2%. Quyền sở hữu đối với các kết quả sáng tạo được xác lập ngày càng nhiều, đồng thời đặt ra yêu cầu đưa những tài sản này vào sản xuất, kinh doanh và các giao dịch trên thị trường.

Một trong những điều kiện để rút ngắn quá trình này là thời gian xác lập quyền. Luật số 131/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ, được Quốc hội thông qua ngày 10/12/2025 và có hiệu lực từ ngày 1/4/2026, đã rút ngắn một số thời hạn xử lý. Thời gian thẩm định nội dung đơn sáng chế giảm từ 18 tháng xuống 12 tháng; đơn nhãn hiệu từ 9 tháng xuống 5 tháng; đơn kiểu dáng công nghiệp từ 7 tháng xuống 5 tháng. Thời gian công bố đơn giảm từ 2 tháng xuống 1 tháng. Luật đồng thời bổ sung cơ chế thẩm định nhanh trong thời hạn 3 tháng đối với một số trường hợp đáp ứng điều kiện theo quy định.

Việc rút ngắn quy trình giúp doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và nhà sáng chế sớm có cơ sở pháp lý để quyết định đầu tư, chuyển giao hoặc khai thác tài sản trí tuệ. Tuy nhiên, sau khi quyền được xác lập, tài sản trí tuệ vẫn cần được định giá, chuyển giao và tìm được phương thức đưa vào sử dụng thực tế.

Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), ông Lưu Hoàng Long, từng nhận định: “Các sáng chế cất ngăn kéo không giải quyết được gì và tỉ lệ sáng chế được đưa vào cuộc sống mới chỉ khoảng 10-15%, vì vậy làm sao phải đưa tỉ lệ sáng chế này vào cuộc sống nhanh nhất, hiệu quả nhất và chu kỳ sáng chế ngắn nhất”.

Sự đảm bảo cho hội nhập kinh tế quốc tế

Sau 3 tháng triển khai Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 5/5/2026 của Thủ tướng về việc tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, các lực lượng chức năng đã phát hiện 4.562 vụ việc có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ; xử lý hành chính 3.872 vụ, với tổng số tiền phạt gần 46,2 tỷ đồng, trị giá hàng hóa vi phạm gần 147,8 tỷ đồng. Có 3.925 tổ chức, cá nhân bị xử lý; cơ quan có thẩm quyền đã ra quyết định khởi tố 135 vụ án; Tòa án nhân dân các cấp thụ lý 32 vụ và xét xử 14 vụ với 17 bị cáo.

Việc xử lý được thực hiện qua nhiều hình thức, từ xử lý hành chính, khởi tố vụ án đến giải quyết tại tòa án, cho thấy bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ gắn trực tiếp với hoạt động thực thi pháp luật. Đây cũng là điều kiện để bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể đã đầu tư cho nghiên cứu, sáng tạo và xây dựng thương hiệu.

Việc bảo vệ quyền và khai thác tài sản trí tuệ cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện các quy định liên quan. Ngày 24/9, Ủy ban Thường vụ Quốc hội tiếp tục cho ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ.

Theo nội dung được trình, dự án luật tập trung vào cắt giảm thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh và tiếp tục hoàn thiện các quy định quản lý Nhà nước về quyền đối với giống cây trồng. Một số thủ tục liên quan đến đăng ký hợp đồng chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng cũng được đề xuất điều chỉnh theo hướng đơn giản hơn.

Tại phiên họp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đề nghị: “Chính sách thuế, tín dụng và kế toán cũng cần được hoàn thiện để doanh nghiệp có thể định giá, ghi nhận, góp vốn hoặc vay vốn bằng tài sản trí tuệ”.

Thành quả nghiên cứu, sáng chế, thương hiệu và các tài sản trí tuệ khác chỉ phát huy giá trị khi được xác lập quyền, bảo vệ và có điều kiện tham gia hoạt động sản xuất, kinh doanh. Hoàn thiện pháp luật ở những khâu này cũng chính là cơ sở để tạo nên lá chắn giúp bảo vệ thành quả và thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong bối cảnh hiện nay.

Theo các chuyên gia, trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế, sở hữu trí tuệ ngày càng trở thành một yếu tố quan trọng quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và nền kinh tế.

Khi tham gia sâu vào các hiệp định thương mại tự do và chuỗi giá trị toàn cầu, doanh nghiệp Việt Nam không chỉ phải đáp ứng các tiêu chuẩn về chất lượng, công nghệ mà còn cần chủ động bảo vệ tài sản trí tuệ, thương hiệu, sáng chế và các sản phẩm do mình tạo ra.

Hệ thống bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ hiệu quả giúp doanh nghiệp yên tâm đầu tư cho nghiên cứu, đổi mới công nghệ, đồng thời tạo cơ sở để đưa sản phẩm, công nghệ Việt Nam ra thị trường quốc tế.

Ở chiều ngược lại, việc tuân thủ các chuẩn mực quốc tế về sở hữu trí tuệ cũng giúp Việt Nam tạo dựng môi trường kinh doanh minh bạch, thu hút đầu tư và tăng cường hợp tác công nghệ với các đối tác nước ngoài.

Một ví dụ khá rõ là khi doanh nghiệp Việt Nam đưa sản phẩm công nghệ ra thị trường Mỹ, EU, họ phải thực hiện đăng ký bảo hộ sáng chế, nhãn hiệu hoặc kiểu dáng công nghiệp, đăng ký quyền sở hữu trí tuệ để có cơ sở pháp lý cho khai thác sản phẩm tại các thị trường này, hạn chế nguy cơ bị sao chép hoặc tranh chấp.

Ngược lại, khi doanh nghiệp Việt Nam nhập khẩu, phân phối hoặc sử dụng công nghệ của đối tác nước ngoài, việc tuân thủ quyền sở hữu trí tuệ cũng là điều kiện quan trọng để tránh vi phạm pháp luật của nước sở tại.