Từ ‘xin – cho’ sang đặt hàng nghiên cứu: Khoa học Việt Nam ‘đổi cuộc chơi’

Đặt hàng nghiên cứu từ những bài toán thực tiễn

Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đang tạo ra một bước chuyển căn bản trong tư duy và cách thức tổ chức hoạt động nghiên cứu khoa học ở Việt Nam.

Thay vì cơ chế “xin - cho” quen thuộc trước đây, nơi nguồn lực được phân bổ theo đề xuất của nhà khoa học, nay Nhà nước chuyển sang cơ chế đặt hàng nhiệm vụ khoa học công nghệ.

Đây không chỉ là thay đổi về thủ tục hành chính mà còn đặt ra yêu cầu mới đối với hoạt động nghiên cứu: phải xuất phát từ nhu cầu thực tiễn, gắn với bài toán của địa phương, bộ ngành và doanh nghiệp; đồng thời hướng tới ứng dụng, thương mại hoá và tạo ra giá trị gia tăng cho nền kinh tế.

Theo TS. Nguyễn Đắc Bình Minh, Phó Viện trưởng Viện Đổi mới sáng tạo quốc gia (Bộ Khoa học và công nghệ), cơ chế Nhà nước đặt hàng nghiên cứu khoa học đã được thực hiện từ trước. Tuy nhiên, điểm khác ở giai đoạn hiện nay là yêu cầu nhấn mạnh hơn vào hoạt động đặt hàng, để kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng ngay sau khi hoàn thành.

Hiện nay, cơ chế đặt hàng đang được thực hiện dưới dạng các bài toán lớn tại nhiều tỉnh, thành phố và bộ, ngành. Đó là những bài toán về thể chế, về cơ chế chính sách, về các khó khăn mà địa phương cần giải quyết, cũng như các bài toán của doanh nghiệp đang vướng phải. Theo đó, nhà khoa học không còn nghiên cứu theo hướng “có gì làm nấy” mà phải hướng tới giải quyết đúng những bài toán cụ thể từ thực hiễn.

Tại Phiên đặt hàng nhiệm vụ khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo từ nhu cầu của doanh nghiệp (phiên số 1) do Sở Khoa học và Công nghệ Hà Nội tổ chức ngày 25/9, Sở đã tiếp nhận đề xuất từ 18 doanh nghiệp, hiệp hội và tổ chức, với tổng cộng 36 bài toán, nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Khi được đối chiếu với danh mục 30 bài toán lớn mà Hà Nội đã đưa ra trước đó, nhiều vấn đề đã được làm rõ và xác định hướng giải quyết.

Giám đốc Sở Cù Ngọc Trang cũng nhấn mạnh, việc đặt hàng nhiệm vụ khoa học và công nghệ phải xuất phát từ nhu cầu của doanh nghiệp. Kết quả nghiên cứu, dù xuất phát từ nguồn lực nào, đều phải hướng tới ứng dụng thương mại hoá, tạo ra giá trị đo đếm được cho doanh nghiệp và cho thành phố.

Cơ chế tài chính thay đổi cách đánh giá nghiên cứu

Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt mục tiêu đầu tư khoảng 2% GDP và 3% tổng chi ngân sách cho khoa học, công nghệ. Nguồn lực được kỳ vọng tạo điều kiện để triển khai các nhiệm vụ nghiên cứu có quy mô và tầm nhìn dài hạn.

Cùng với đó, cách tiếp cận đối với rủi ro trong nghiên cứu cũng có sự thay đổi. Thay vì chỉ coi một nhiệm vụ hoàn thành khi đạt kết quả như dự kiến, cơ chế mới chấp nhận rủi ro có kiểm soát và xem thất bại trong thử nghiệm là một phần của quá trình đổi mới, với điều kiện được kiểm soát và rút kinh nghiệm.

Cơ chế tài chính cũng được mở rộng theo hướng tăng tính chủ động cho nhà khoa học, dù vẫn cần tiếp tục hoàn thiện để giảm thủ tục.

Đáng chú ý, tiêu chí đánh giá kết quả nghiên cứu không chỉ dừng ở sản phẩm hay báo cáo khoa học mà được đặt trong mối liên hệ với tác động và hiệu quả thực tiễn.

Cũng theo TS. Nguyễn Đắc Bình Minh, cơ chế đặt hàng các nhà khoa học không đứng một mình. Nó gắn liền với mô hình “ba nhà” - Nhà nước kiến tạo, nhà khoa học sáng tạo, doanh nghiệp thương mại hóa. Song song với đó là cơ chế sandbox đang được Viện Đổi mới sáng tạo quốc gia phối hợp triển khai tại Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng.

Trong mô hình này, Nhà nước có vai trò hoàn thiện thể chế, tạo hành lang pháp lý; nhà khoa học cùng doanh nghiệp xác định khả năng tiếp cận thị trường của kết quả nghiên cứu ngay từ đầu; doanh nghiệp là bên sử dụng cuối cùng và cũng là thước đo đối với hiệu quả nghiên cứu.

Cơ chế sandbox cho phép thử nghiệm có kiểm soát các công nghệ mới như xe tự lái, taxi bay, fintech, y học, môi trường… trước khi mở rộng quy mô. Nhờ vậy, khoảng cách từ ý tưởng đến sản phẩm thực tế được rút ngắn đáng kể, nguồn vốn đầu tư được thu hút, và công nghệ nhanh chóng đi vào đời sống.

Cơ chế đặt hàng và mô hình “ba nhà” được kỳ vọng góp phần hình thành rõ hơn hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, trong đó nguồn cung đến từ viện, trường và các nguồn lực bên ngoài; nguồn cầu đến từ doanh nghiệp và thị trường.

Hoạt động đổi mới sáng tạo đóng vai trò kết nối hai phía, trong khi các tổ chức trung gian cùng các quỹ như Nafosted cho nghiên cứu cơ bản và quỹ Natip cho đổi mới sáng tạo, tạo thêm nguồn lực tài chính cho hệ sinh thái. Mục tiêu cuối cùng là đưa kết quả nghiên cứu đến thị trường, gia tăng giá trị cho xã hội và kinh tế, góp phần chuyển đổi mô hình tăng trưởng.

Nghị quyết 57 và cơ chế đặt hàng nghiên cứu đang mở ra một chương mới cho khoa học Việt Nam. Từ chỗ nghiên cứu theo năng lực nội tại, nay khoa học được định hướng bởi nhu cầu phát triển của đất nước. Từ chỗ kết quả nằm trên giá sách, nay sản phẩm trí tuệ phải chứng minh giá trị trên thị trường. Từ chỗ sợ rủi ro, nay chấp nhận thử nghiệm có kiểm soát.

Đó chính là sự “đổi cuộc chơi” - nơi nhà khoa học, doanh nghiệp và Nhà nước cùng ngồi lại với nhau, cùng xác định bài toán, cùng chia sẻ trách nhiệm và cùng hưởng thành quả. Khi khoa học công nghệ thật sự trở thành nền tảng phát triển, Việt Nam sẽ có thêm động lực mạnh mẽ để vươn lên trong kỷ nguyên số và cạnh tranh toàn cầu.