VEFTA mở cửa thị trường châu Âu, hàng Việt vẫn đối diện 3 thách thức lớn

Đây là nội dung được đề cập tại hội thảo “Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EFTA: Cơ hội và thách thức đối với doanh nghiệp Việt Nam” do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức sáng 11/11.

Dư địa xuất khẩu sang EFTA còn lớn

Ngày 18/10, sau 14 năm đàm phán với 21 phiên chính thức, Việt Nam và 4 nước thành viên Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (EFTA) gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein đã chính thức ký kết Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - EFTA (VEFTA). Đây là dấu mốc quan trọng trong tiến trình mở rộng quan hệ thương mại giữa Việt Nam và các đối tác châu Âu.

Tuy nhiên, theo ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế VCCI - vấn đề quan trọng hiện nay không chỉ là những cam kết trong hiệp định mà còn là khả năng biến cơ hội thành đơn hàng và lợi nhuận của doanh nghiệp.

Dẫn số liệu từ Cục Hải quan, ông Đậu Anh Tuấn cho biết, năm 2025, kim ngạch xuất nhập khẩu giữa Việt Nam và EFTA đạt khoảng 1,92 tỷ USD, tăng gần 29% so với năm trước. Trong đó, Việt Nam xuất khẩu khoảng 405 triệu USD, chủ yếu là giày dép, dệt may, thủy sản, thiết bị điện tử và cơ khí; nhập khẩu khoảng 1,52 tỷ USD, tập trung vào máy móc, thiết bị và dược phẩm.

Về đầu tư, tính đến hết tháng 9/2026, Thụy Sĩ có 247 dự án còn hiệu lực tại Việt Nam, với tổng vốn đăng ký khoảng 2,5 tỷ USD. Na Uy có 64 dự án, tổng vốn đăng ký hơn 203 triệu USD vào cuối năm 2025.

Những con số này cho thấy tính bổ trợ giữa hai nền kinh tế. Các nước EFTA có thế mạnh về công nghệ, tài chính, dược phẩm và năng lượng, trong khi Việt Nam có lợi thế về sản xuất, chế biến và xuất khẩu.

“Đáng chú ý, kim ngạch xuất khẩu mới đạt khoảng 405 triệu USD cho thấy dư địa tăng trưởng của hàng hóa Việt Nam tại khu vực này còn lớn. Đây là những thị trường có thu nhập cao, đặc biệt coi trọng chất lượng sản phẩm, uy tín và trách nhiệm của nhà cung cấp”, ông Tuấn nhận định.

Ba thách thức doanh nghiệp Việt phải vượt qua

Theo ông Tuấn, tuy đối diện nhiều cơ hội nhưng doanh nghiệp Việt cũng phải vượt qua 3 thách thức lớn khi khai thác thị trường EFTA.

Đầu tiên là ưu đãi thuế quan không đồng đều giữa các nước. EFTA không phải liên minh thuế quan nên mỗi thành viên có biểu thuế riêng, ngoại trừ Thụy Sĩ và Liechtenstein sử dụng chung một biểu thuế. Do đó, doanh nghiệp phải tra cứu chính xác mã HS, biểu thuế của từng thị trường, đồng thời đáp ứng quy tắc xuất xứ và thủ tục chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O).

Trước đó, theo các cam kết, các nước thành viên EFTA sẽ xóa bỏ thuế quan ngay khi hiệp định có hiệu lực đối với hơn 90% số dòng thuế, tương đương 99,5% kim ngạch nhập khẩu từ Việt Nam. Toàn bộ hàng công nghiệp, bao gồm cả thủy sản, được hưởng thuế suất 0% ngay khi hiệp định có hiệu lực. Nhiều mặt hàng nông sản chủ lực như cà phê, gạo, rau quả và mật ong cũng được xóa bỏ hoặc cắt giảm thuế.

“Tuy nhiên, ưu đãi thuế quan không đồng nghĩa doanh nghiệp đương nhiên được hưởng lợi. Khảo sát của VCCI về EVFTA cho thấy khoảng 1/3 doanh nghiệp chưa tận dụng được ưu đãi thuế quan do không đáp ứng quy tắc xuất xứ”, ông Đậu Anh Tuấn nêu thực tế.

Thách thức thứ hai với doanh nghiệp Việt là thuế giảm nhưng tiêu chuẩn không giảm. Các nước EFTA đặt ra yêu cầu cao về chất lượng, an toàn sản phẩm, truy xuất nguồn gốc, bảo vệ môi trường và trách nhiệm xã hội.

Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải đầu tư nâng cấp dây chuyền sản xuất, kiểm soát chất lượng, minh bạch nguồn gốc nguyên liệu và bảo đảm khả năng cung ứng ổn định.

Thứ ba, các rào cản phi thuế quan vẫn là trở ngại lớn. Việc tìm kiếm đối tác, tổ chức logistics, tiếp cận hệ thống phân phối và xây dựng thương hiệu tại thị trường châu Âu không đơn giản, đặc biệt đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa.

“VEFTA đã được ký kết nhưng chưa có hiệu lực. Đây là khoảng thời gian để doanh nghiệp chuẩn bị thay vì chờ đến khi hiệp định chính thức được thực thi.

Doanh nghiệp cần rà soát danh mục hàng hóa xuất khẩu, nguồn nguyên liệu, khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ và tiêu chuẩn của từng thị trường. Đồng thời, cần theo dõi tiến độ phê chuẩn, các văn bản hướng dẫn và chủ động tìm kiếm đối tác tại EFTA”, ông Tuấn nói.

Đặc biệt, doanh nghiệp không nên tính trước ưu đãi thuế vào giá bán khi các cam kết chưa được áp dụng chính thức.

Ông Đậu Anh Tuấn kết luận, VEFTA không chỉ mở thêm cánh cửa vào thị trường châu Âu mà còn đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực cạnh tranh. Cơ hội từ hiệp định có trở thành đơn hàng và lợi nhuận hay không phụ thuộc trước hết vào mức độ chủ động và sự chuẩn bị của từng doanh nghiệp.