Tảng băng to bằng 28 sân bóng 'trên trời rơi xuống' gây lũ quét tử thần ở Nepal

Khoảng 8 giờ 37 phút sáng thứ Tư (26/8) theo giờ địa phương, trận động đất 4,4 độ Richter được ghi nhận tại khu vực biên giới Nepal và Tây Tạng. Tuy nhiên, nguyên nhân của vụ động đất không phải do các mảng kiến tạo mà là địa chấn sinh ra từ mặt đất.

Đây là hệ quả khi tảng sông băng rộng khoảng 20 ha rơi tự do từ độ cao 1.200 m xuống đáy một thung lũng của dãy Himalaya, cày xới sườn núi Langtang Lirung và kích hoạt trận tuyết lở. Khối băng này có diện tích tương đương 28 sân bóng đá.

Vụ sụp đổ này khởi phát chuỗi thảm họa liên hoàn, khiến sức tàn phá được khuếch đại và nhanh chóng lan rộng.

Ít nhất 469 người thiệt mạng trong những đợt sóng cao khoảng 21 m do vụ sụp gây ra, trong khi nhiều công dân nước ngoài vẫn chưa được xác định tung tích. Các mảnh vụn từ trận tuyết lở lao xuống sông Lhende Khola và tạo thành con đập tự nhiên, khiến một lượng lớn đá, băng, bùn và nước tích tụ phía sau.

Khi áp lực trở nên quá lớn, con đập vỡ tung, giải phóng trận lũ. Dòng nước càng trở nên nguy hiểm khi bị dồn qua thung lũng núi dốc, cuốn theo sỏi, đá tảng và thân cây với tốc độ hơn 160 km/giờ.

Chỉ 13 phút sau vụ sụp, vào lúc 8 giờ 50 phút, trạm quan trắc mực nước tại Syabrubesi, Rasuwa, ngừng truyền dữ liệu. Đến 9 giờ 05 phút, chính quyền nhận được thông tin về trận lũ lớn trên sông Bhotekoshi từ phía Tây Tạng.

Dòng nước lũ cuồn cuộn cuốn trôi mọi thứ trên đường.

Trong vòng 30 phút, mực nước sông dâng tới 9 m. Hỗn hợp băng, nước, bùn và đá khi đó có sức mạnh đủ để cuốn phăng mọi thứ trên đường đi. Các nhà khoa học cho rằng sông băng có thể trở nên mất ổn định do nhiệt độ tăng, khiến lớp băng vĩnh cửu từng giữ khối băng tại chỗ như một loại “chất keo” bị tan chảy.

Các dãy núi Nepal mất gần một phần ba lượng băng trong ba thập niên qua do hiện tượng nóng lên toàn cầu. Hình ảnh vệ tinh cũng cho thấy một lượng lớn tuyết tan trong 24 giờ trước khi thảm họa xảy ra. Mặc dù vụ sụp đổ diễn ra đúng vào cao điểm mùa mưa, lượng mưa đáng kể dường như không phải là yếu tố gây ra sự kiện này.

Khu vực này vốn được biết đến với các vụ sụp đổ sông băng. Nguy cơ còn gia tăng do dãy Himalaya vẫn đang nâng lên từ từ bởi hoạt động kiến tạo. Điều này khiến các sông băng trở nên dốc và mất ổn định hơn, làm tăng khả năng phần “mõm băng” - phần thấp nhất của sông băng - bị tách gãy.

Video minh hoạ vụ sạt lở gây lũ quét.

Các vụ sụp đổ sông băng cũng từng xảy ra tại nhiều nơi ở Himalaya, từ Tây Tạng đến Ấn Độ. Năm 2016, một sông băng ở dãy Aru, Tây Tạng, sụp đổ khiến 9 người chăn gia súc thiệt mạng; năm 2018, các vụ tuyết lở băng tại Tây Tạng gây tắc sông và hình thành hồ tạm thời.

Cùng năm, hơn 200 người thiệt mạng trong một vụ sụp đổ sông băng ở Uttarakhand, Ấn Độ. Năm 2022, một vụ sụp băng trên cao nguyên Tây Tạng tạo ra con sóng cao khoảng 13 m.

Các nhà khoa học cảnh báo biến đổi khí hậu đang khiến tình hình nghiêm trọng hơn. Trong hai thập niên qua, các sông băng trên thế giới mất khoảng 5% tổng thể tích, tương đương 273 tỷ tấn băng mỗi năm. Tại Himalaya, tốc độ mất băng giai đoạn 2000-2023 cao gấp 1,5 lần so với giai đoạn 1964-2000. Muội than và khí nhà kính góp phần thúc đẩy quá trình tan băng, làm gia tăng nguy cơ sạt lở và sụp đổ băng.

Địa hình dốc của Himalaya khiến các khối băng khi sụp đổ có thể lao xuống hàng nghìn mét, cuốn theo đất đá rồi dồn vào các thung lũng hẹp, tạo ra những dòng lũ có sức tàn phá lớn. Trong khi hệ thống cảnh báo hiện nay chủ yếu phát hiện lũ do mưa, vệ tinh có thể giúp theo dõi sự thay đổi về diện tích, độ dày, thể tích và chuyển động của sông băng, từ đó hỗ trợ nhận diện sớm những khu vực có nguy cơ sụp đổ.