Quốc Tử Giám tuyển sinh thế nào qua các triều đại?

Quốc Tử Giám được xem là trường học cấp quốc gia đầu tiên của Việt Nam, ra đời năm 1076 dưới triều vua Lý Nhân Tông.

Nếu ngày nay học sinh có thể đăng ký vào trường theo những phương thức tuyển sinh được công bố rộng rãi, thì dưới chế độ quân chủ, việc được vào học tại Quốc Tử Giám không đơn giản chỉ dựa vào nguyện vọng cá nhân. Tùy từng thời kỳ, triều đình có thể tuyển con em hoàng tộc, gia đình quan lại, người được vua ban ân hoặc những học trò có thành tích học tập xuất sắc được địa phương tiến cử.

Thời Lý - Trần: Trường học chủ yếu dành cho hoàng gia và con em quan lại

Năm 1070, vua Lý Thánh Tông cho xây dựng Văn Miếu tại kinh thành Thăng Long. Công trình vừa là nơi thờ các bậc thánh hiền Nho giáo, vừa có chức năng học tập dành cho Thái tử. Sáu năm sau, năm 1076, vua Lý Nhân Tông cho lập Quốc Tử Giám, mở đầu cho sự hình thành của cơ sở giáo dục cấp quốc gia.

Ở giai đoạn đầu, Quốc Tử Giám chưa phải ngôi trường dành rộng rãi cho mọi tầng lớp nhân dân. Đối tượng học tập chủ yếu là Thái tử, các hoàng tử và con em những gia đình quan lại, đại thần trong triều đình. Việc lựa chọn người học gắn khá chặt với vị thế của gia đình và nhu cầu đào tạo đội ngũ kế cận cho bộ máy cai trị.

Sang thời Trần, giáo dục và thi cử từng bước được tổ chức quy củ hơn. Triều đình phát triển hệ thống trường học, mở rộng việc học Nho giáo trong xã hội, đồng thời chú trọng tuyển chọn người có kiến thức để phục vụ đất nước.

Tuy nhiên, Quốc Tử Giám vẫn chủ yếu là nơi đào tạo con em hoàng tộc và tầng lớp quan lại. Trong khi đó, người dân có thể học tại các trường tư do nhà Nho mở ở địa phương, sau đó tham gia các kỳ thi do triều đình tổ chức để tìm kiếm cơ hội tiến thân.

Có thể nói, ở thời Lý - Trần, Quốc Tử Giám vẫn mang đậm tính chất trường học dành cho tầng lớp trên, dù con đường học tập và khoa cử bên ngoài trường đã dần mở rộng.

Thời Lê sơ: Cánh cửa mở rộng cho người tài trong dân chúng

Bước ngoặt quan trọng trong tuyển sinh Quốc Tử Giám diễn ra dưới triều Lê sơ. Sau khi lên ngôi năm 1428, vua Lê Thái Tổ chủ trương khôi phục giáo dục, mở rộng con đường tìm kiếm nhân tài. Nhà vua xuống chiếu lựa chọn con cháu các quan và những người tuấn tú trong dân chúng để bổ sung vào đội ngũ Giám sinh.

Năm 1429, triều đình tiếp tục có quy định ưu tiên con em quan văn, quan võ được vào học tại Quốc Tử Giám. Tuy nhiên, việc tuyển chọn không chỉ dừng ở xuất thân. Khi nhu cầu tìm kiếm người có thực tài tăng lên, triều đình tổ chức các kỳ khảo hạch để kiểm tra trình độ học vấn của người dự tuyển.

Một dấu mốc đáng chú ý diễn ra năm 1434, khi triều đình cho các đạo tổ chức kỳ thi sát hạch học sinh ở các lộ. Hơn 1.000 người trúng tuyển, nhưng chỉ những người đạt thứ hạng cao nhất mới được vào học tại Quốc Tử Giám. Đây là một hình thức tuyển chọn dựa trên năng lực, thay vì chỉ căn cứ vào thân thế gia đình.

Các quy định tiếp tục được điều chỉnh trong những năm sau đó. Năm 1447, con em quan viên được dự kỳ thi Hương; nếu vượt qua đủ bốn kỳ thi theo quy định thì có thể được vào học tại Quốc Tử Giám. Đến năm 1483, vua Lê Thánh Tông cho phép cả người dân và quân nhân nếu thi đỗ tứ trường được bổ sung vào diện sinh viên tại Tăng Quảng Đường.

Đến năm 1501, vua Lê Hiến Tông còn cho phép những viên lại đang làm việc công, nếu thi đỗ Hương cống, được nghỉ công vụ để vào học tại trường.

Như vậy, dưới thời Lê sơ, Quốc Tử Giám đã có bước chuyển đáng kể: từ một trường học chủ yếu phục vụ hoàng gia và con em quan lại trở thành nơi tiếp nhận nhiều nhóm học trò khác nhau, trong đó có những người xuất thân bình dân nhưng có năng lực học tập nổi bật.

Bốn con đường vào Quốc Tử Giám thời Lê

Theo nghiên cứu của Thạc sĩ Trịnh Thị Hà, Viện Sử học, đăng trên Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, người học tại Quốc Tử Giám thời Lê có thể được tuyển vào trường theo bốn diện chính.

Thứ nhất là Ân giám, tức những người được nhà vua ban ân cho vào học. Đây là diện tuyển sinh dựa trên sự ưu đãi đặc biệt của hoàng đế.

Thứ hai là Ấm giám, gồm con em các quan lại có phẩm hàm cao. Đây là hình thức tuyển chọn gắn với chế độ tập ấm, cho phép con cháu quan chức được hưởng đặc quyền nhất định trong việc học tập.

Thứ ba là Cử giám, gồm những người đã đỗ kỳ thi Hương nhưng chưa dự thi Hội hoặc chưa đỗ thi Hội, vào Quốc Tử Giám tiếp tục học tập để chuẩn bị cho các kỳ thi cao hơn.

Thứ tư là Giám sinh, những học trò có tư chất, học lực tốt được địa phương gửi lên, sau đó phải trải qua kỳ sát hạch của các quan phụ trách trường mới được tuyển vào học.

Bốn diện này cho thấy việc tuyển sinh không hoàn toàn dựa vào một con đường duy nhất. Bên cạnh những người được ưu tiên do thân thế hoặc ân điển, triều đình vẫn dành cơ hội cho người học giỏi thông qua thi cử và khảo hạch.

Thời Mạc, Lê - Trịnh: Duy trì tuyển chọn và quản lý học trò

Sau thời Lê sơ, Quốc Tử Giám tiếp tục tồn tại qua các triều Mạc và thời Lê - Trịnh. Đây vẫn là trung tâm giáo dục Nho học quan trọng ở kinh thành Thăng Long, nơi đào tạo và tuyển chọn người có kiến thức để phục vụ bộ máy nhà nước.

Việc tiếp nhận học trò tiếp tục dựa trên các diện tuyển chọn đã hình thành trước đó, dù quy định và mức độ ưu tiên có thể thay đổi theo từng giai đoạn. Bên cạnh con em quan lại và những người được hưởng ân điển, học trò có thành tích học tập tốt vẫn có cơ hội được tuyển chọn.

Không chỉ chú trọng đầu vào, triều đình còn đặt ra các quy định về nề nếp học tập, kiểm tra và đánh giá Giám sinh. Người học phải tuân thủ lịch giảng tập, chịu sự quản lý của các học quan và trải qua những kỳ khảo hạch định kỳ. Kết quả học tập có thể ảnh hưởng đến thứ hạng, chế độ trợ cấp và cơ hội tiếp tục theo học.

Điều này cho thấy Quốc Tử Giám không đơn thuần là nơi tập trung học trò để đọc sách, mà còn là một thiết chế đào tạo được triều đình quản lý khá chặt chẽ.

Thời Nguyễn: Nhiều diện học trò

Sau khi nhà Nguyễn thành lập năm 1802 và định đô tại Phú Xuân, vua Gia Long cho lập Quốc Học Đường vào năm 1803. Đến năm 1821, vua Minh Mạng cho dựng trường Quốc Tử Giám ở Huế (khu Quốc Tử Giám ở Hà Nội được đổi thành học đường của phủ Hoài Đức).

Đối tượng học tập tại Quốc Tử Giám thời Nguyễn khá đa dạng. Ngoài Giám sinh và những người được tuyển qua khảo hạch, còn có Ân sinh, Ấm sinh và Tôn sinh. Tôn sinh là con cháu trong hoàng tộc được đưa vào trường học tập. Ấm sinh là con em quan lại được hưởng chế độ đặc cách theo phẩm hàm của cha hoặc người thân.

Ngoài ra, triều đình còn tiếp nhận những người đã đỗ thi Hương nhưng chưa thi Hội hoặc chưa đỗ thi Hội để tiếp tục học tập. Một số học trò có năng lực được địa phương tiến cử, sau đó phải qua kỳ sát hạch của trường. Đến năm 1843, dưới triều vua Thiệu Trị, con em quan lại ở cả kinh đô và các tỉnh cũng được bổ sung vào diện Ấm sinh theo những điều kiện về phẩm hàm cụ thể.

Đáng chú ý, người học tại Quốc Tử Giám thời Nguyễn được triều đình hỗ trợ tiền, gạo và dầu thắp đèn. Mức trợ cấp có sự khác biệt tùy thành phần và kết quả học tập. Những người đạt hạng cao được hưởng chế độ tốt hơn, trong khi người học kém có thể bị giảm trợ cấp hoặc chịu hình thức kỷ luật.

Quốc Tử Giám tại Huế hoạt động đến những năm cuối của chế độ quân chủ, trước khi nền giáo dục Nho học dần khép lại cùng sự thay đổi của đất nước.

Nhìn lại lịch sử tuyển sinh Quốc Tử Giám, có thể thấy sự thay đổi đáng kể trong quan niệm về giáo dục và tuyển chọn nhân tài. Từ chỗ chủ yếu dành cho hoàng tử, con em quý tộc và quan lại, trường từng bước mở rộng cho những người có năng lực học tập trong xã hội.

Dù vẫn tồn tại các diện ưu tiên dựa trên thân thế và ân điển của nhà vua, việc tổ chức thi sát hạch, tiếp nhận học trò do địa phương tiến cử và tạo cơ hội cho người xuất thân bình dân cho thấy triều đình ngày càng chú trọng hơn đến năng lực của người học.

Quốc Tử Giám vì thế không chỉ là trường học của hoàng gia hay con em quan lại. Qua nhiều thế kỷ, nơi đây trở thành một trong những thiết chế quan trọng trong quá trình đào tạo đội ngũ trí thức, góp phần hình thành truyền thống khoa cử và trọng dụng nhân tài của Việt Nam.