Ai là người đầu tiên được khắc tên trên bia tiến sĩ ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám?

Nằm giữa khuôn viên Văn Miếu - Quốc Tử Giám, hai dãy bia tiến sĩ đặt trên lưng rùa đá từ lâu đã trở thành hình ảnh biểu tượng cho truyền thống hiếu học, trọng dụng nhân tài của người Việt. Trên những tấm bia ấy, tên tuổi, quê quán của các bậc trí thức đỗ đạt qua nhiều triều đại được lưu giữ qua hàng trăm năm.

Trong số hàng nghìn người được khắc tên, có một người giữ vị trí đặc biệt: Trạng nguyên Nguyễn Trực - người đứng đầu danh sách trên tấm bia tiến sĩ đầu tiên ở Văn Miếu.

Nguyễn Trực là ai?

Theo tư liệu giới thiệu hiện vật của Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Nguyễn Trực quê ở huyện Thanh Oai, phủ Ứng Thiên, nay thuộc huyện Thanh Oai, Hà Nội. Ông đỗ Trạng nguyên trong khoa thi Nhâm Tuất, niên hiệu Đại Bảo thứ 3, năm 1442, dưới triều vua Lê Thái Tông.

Đây là khoa thi tiến sĩ chính thức đầu tiên của nhà Lê sơ. Kỳ thi lấy đỗ 33 người, trong đó có ba người thuộc hàng Tiến sĩ cập đệ: Nguyễn Trực đỗ Trạng nguyên, Nguyễn Như Đổ đỗ Bảng nhãn và Lương Như Hộc đỗ Thám hoa.

Như vậy, Nguyễn Trực không chỉ là người đỗ đầu khoa thi này mà còn là vị Trạng nguyên khai khoa của triều Lê. Tên ông được đặt ở vị trí đầu tiên trong danh sách những người đỗ đạt được khắc trên bia tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám.

Điều đáng chú ý là khoa thi năm 1442 còn có sự góp mặt của nhiều nhân vật nổi tiếng trong lịch sử. Trong số 33 người đỗ có nhà sử học Ngô Sĩ Liên, người sau này tham gia biên soạn bộ “Đại Việt sử ký toàn thư”. Người tham gia chấm thi khoa này có danh nhân văn hóa Nguyễn Trãi.

Những chi tiết ấy cho thấy tấm bia đầu tiên không chỉ lưu danh người đỗ đầu mà còn ghi lại dấu mốc quan trọng của nền khoa cử thời Lê sơ, cùng tên tuổi nhiều nhân vật có ảnh hưởng trong lịch sử văn hóa, chính trị nước ta.

Vì sao 42 năm sau khi thi đỗ mới được khắc tên?

Một điểm thú vị trong câu chuyện về tấm bia đầu tiên là khoảng cách 42 năm giữa thời điểm Nguyễn Trực đỗ Trạng nguyên và ngày tên ông được khắc lên đá.

Năm 1442, sau khoa thi tiến sĩ đầu tiên của nhà Lê sơ, vua Lê Thái Tông đã định lệ dựng bia ghi tên những người đỗ tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Tuy nhiên, chủ trương này chưa được thực hiện ngay.

Phải đến năm 1484, dưới triều vua Lê Thánh Tông, việc dựng bia tiến sĩ mới chính thức được triển khai. Ngày 15 tháng 8 năm đó, nhà vua xuống chiếu cho dựng bia đề danh tại Văn Miếu nhằm biểu dương người tài, khuyến khích việc học tập và tạo động lực cho các thế hệ sĩ tử.

Đợt đầu tiên có 10 tấm bia được dựng, ghi lại kết quả của 10 khoa thi từ năm 1442 đến năm 1484. Trong đó, tấm bia ghi danh những người đỗ khoa Nhâm Tuất năm 1442 là tấm bia có niên đại sớm nhất. Trên bia, Nguyễn Trực đứng đầu danh sách với danh hiệu Trạng nguyên.

Bia được làm bằng đá, đặt trên lưng rùa - hình tượng gắn với sự trường tồn. Trên mặt bia có bài ký bằng chữ Hán do Đông các đại học sĩ Thân Nhân Trung soạn, danh sách những người đỗ tiến sĩ cùng thông tin về người soạn văn bia, người viết chữ và năm dựng bia.

Đáng chú ý, bài ký trên tấm bia này có câu nói nổi tiếng: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”. Câu văn được xem như một tuyên ngôn về tư tưởng trọng dụng nhân tài của các triều đại phong kiến Việt Nam.

Thân Nhân Trung là người đỗ tiến sĩ khoa Kỷ Sửu năm 1469. Khi soạn bài ký năm 1484, ông nhấn mạnh vai trò của người tài đối với sự hưng thịnh của đất nước, đồng thời lý giải vì sao các bậc đế vương cần coi trọng việc tuyển chọn, bồi dưỡng và sử dụng nhân tài.

82 tấm bia lưu giữ lịch sử khoa cử gần 300 năm

Từ dấu mốc năm 1484, việc dựng bia đề danh tiến sĩ tiếp tục được các triều đại thực hiện trong nhiều thế kỷ. Những tấm bia ghi lại kết quả các khoa thi từ năm 1442 đến năm 1779, phản ánh lịch sử giáo dục và khoa cử Việt Nam qua một giai đoạn dài.

Tấm bia cuối cùng được dựng năm 1780, ghi danh những người đỗ khoa thi năm 1779. Đến nay, Văn Miếu - Quốc Tử Giám còn lưu giữ 82 tấm bia tiến sĩ. Đây là nguồn tư liệu quý để tìm hiểu không chỉ tên tuổi, quê quán của những người đỗ đạt mà còn cả lịch sử tổ chức thi cử, quan điểm giáo dục và tư tưởng tuyển chọn nhân tài của các triều đại.

Mỗi tấm bia là một bản ghi chép lịch sử. Bên cạnh danh sách người đỗ, bài ký trên bia còn cung cấp thông tin về khoa thi, các quan trông coi và chấm thi, cũng như những suy nghĩ của người xưa về vai trò của tri thức đối với quốc gia.

Năm 2011, 82 bia tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu thế giới thuộc Chương trình Ký ức thế giới. Đây là sự ghi nhận giá trị đặc biệt của hệ thống bia đá không chỉ đối với Việt Nam mà còn đối với lịch sử văn hóa, giáo dục nhân loại.

Từ tên tuổi của Nguyễn Trực đến hàng nghìn người đỗ đạt được lưu danh sau đó, những tấm bia ở Văn Miếu không đơn thuần là công trình tưởng niệm các bậc khoa bảng. Chúng còn gửi gắm một thông điệp vượt qua thời gian: Một đất nước muốn phát triển phải biết trân trọng tri thức, phát hiện và trọng dụng người tài.