Người học trò đầu tiên của Văn Miếu - Quốc Tử Giám là ai?

Nhắc đến Văn Miếu - Quốc Tử Giám, nhiều người thường nghĩ ngay đến những sĩ tử miệt mài đèn sách, các bậc tiến sĩ được khắc tên trên bia đá hay hình ảnh thầy giáo Chu Văn An. Học trò đầu tiên của ngôi trường đặc biệt này lại là một vị hoàng tử, người sau đó trở thành hoàng đế và có vai trò quan trọng trong lịch sử giáo dục Việt Nam.

Người học trò đầu tiên của Văn Miếu

Năm 1070, dưới triều vua Lý Thánh Tông, Văn Miếu được xây dựng ở phía Nam kinh thành Thăng Long. Công trình ban đầu là nơi thờ Khổng Tử, Chu Công và các bậc hiền triết Nho giáo, đồng thời mang chức năng của một trường học dành cho hoàng gia.

Theo tư liệu giới thiệu của Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam, Văn Miếu khi ấy có chức năng như một trường học Hoàng gia, với học trò đầu tiên là Thái tử Lý Càn Đức, con trai vua Lý Thánh Tông.

Lý Càn Đức sinh năm 1066, là con trai của vua Lý Thánh Tông và Nguyên phi Ỷ Lan. Năm 1072, khi vua cha qua đời, ông lên ngôi ở tuổi lên 6, lấy hiệu là Lý Nhân Tông. Người học trò đầu tiên của Văn Miếu sau này trở thành một trong những vua trị vì lâu nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam (gần 56 năm).

Việc Thái tử được đưa đến Văn Miếu học tập cho thấy triều đình nhà Lý đã sớm coi trọng giáo dục, đặc biệt là việc đào tạo người kế vị. Văn Miếu không chỉ là nơi thờ tự các bậc thánh hiền mà còn gắn với nhiệm vụ bồi dưỡng kiến thức, tư tưởng và đạo lý cho hoàng tử.

Đây cũng là một dấu mốc đáng chú ý trong lịch sử giáo dục nước ta: việc học tập của người đứng đầu tương lai của đất nước được đặt trong không gian tôn vinh tri thức và các bậc hiền triết.

Quốc Tử Giám ra đời sau khi Lý Càn Đức lên ngôi

Một chi tiết dễ gây nhầm lẫn là Văn Miếu và Quốc Tử Giám không được thành lập cùng thời điểm.

Văn Miếu được xây dựng năm 1070 dưới triều vua Lý Thánh Tông. Sáu năm sau, năm 1076, Quốc Tử Giám được lập ra ở bên cạnh. Đây được xem là trường Quốc học đầu tiên của Việt Nam, đánh dấu bước phát triển quan trọng của nền giáo dục thời quân chủ.

Điều thú vị là khi Quốc Tử Giám được thành lập, Lý Càn Đức đã lên ngôi vua với niên hiệu Lý Nhân Tông được 4 năm. Vì thế, nếu nói chính xác về mặt lịch sử, ông là học trò đầu tiên của Văn Miếu, chứ không phải học trò nhập học đầu tiên của Quốc Tử Giám sau khi trường này được thành lập năm 1076.

Thời kỳ đầu, Quốc Tử Giám là nơi đào tạo con em hoàng gia và các gia đình quyền quý trong triều đình. Đến năm 1253, dưới triều vua Trần Thái Tông, Quốc Tử Giám được đổi thành Quốc học viện và mở rộng đối tượng tiếp nhận, cho phép con em thường dân có học lực xuất sắc theo học.

Sự thay đổi này có ý nghĩa quan trọng, bởi giáo dục từng bước vượt khỏi phạm vi hoàng tộc và tầng lớp quý tộc, tạo thêm cơ hội cho những người có tài năng, ham học hỏi được tham gia vào con đường học vấn và khoa cử.

Từ trường hoàng gia đến trung tâm đào tạo nhân tài

Trải qua các triều đại, Quốc Tử Giám ngày càng giữ vai trò quan trọng trong hệ thống giáo dục quốc gia. Nơi đây đào tạo nhiều thế hệ trí thức, góp phần cung cấp nhân lực cho bộ máy quản lý đất nước và nền văn hóa Đại Việt.

Một trong những người thầy nổi tiếng gắn với lịch sử Quốc Tử Giám là Chu Văn An. Dưới triều Trần Minh Tông, ông được bổ nhiệm làm Quốc Tử Giám Tư nghiệp, tương đương chức vụ đứng đầu việc quản lý và giảng dạy tại trường. Ông trực tiếp dạy các hoàng tử, được biết đến là người thầy mẫu mực, có học vấn uyên thâm và nhân cách thanh cao.

Sau khi Chu Văn An qua đời năm 1370, vua Trần Nghệ Tông cho thờ ông tại Văn Miếu, bên cạnh Khổng Tử. Việc này thể hiện sự tôn vinh đặc biệt đối với một nhà giáo có đóng góp lớn cho nền giáo dục nước nhà.

Đến thời Lê sơ, dưới triều vua Lê Thánh Tông, hệ thống giáo dục và khoa cử tiếp tục được củng cố. Năm 1484, nhà vua cho dựng bia Tiến sĩ tại Văn Miếu, ghi danh những người đỗ đạt qua các khoa thi. Trên những tấm bia đá ấy, câu nói nổi tiếng của Thân Nhân Trung: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” trở thành lời khẳng định sâu sắc về vai trò của nhân tài đối với vận mệnh đất nước.

Hệ thống 82 bia tiến sĩ hiện còn tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám ghi danh 1.304 vị tiến sĩ, phản ánh lịch sử khoa cử Việt Nam từ năm 1442 đến năm 1779. Năm 2011, những tấm bia này được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu thế giới thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Dấu ấn từ người học trò đầu tiên

Từ một nơi thờ tự kết hợp với trường học dành cho hoàng gia, Văn Miếu - Quốc Tử Giám dần trở thành biểu tượng của truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng nhân tài của người Việt.

Câu chuyện Thái tử Lý Càn Đức là học trò đầu tiên cũng cho thấy giáo dục đã được coi trọng từ rất sớm trong lịch sử dân tộc. Người được đưa đến học ở Văn Miếu không chỉ là một hoàng tử mà còn là người sẽ gánh vác vận mệnh quốc gia. Việc học vì thế không đơn thuần nhằm tích lũy kiến thức, mà còn gắn với việc rèn luyện đạo lý và trách nhiệm của người đứng đầu.

Ngày nay, khi nhắc đến học trò đầu tiên của Văn Miếu - Quốc Tử Giám, cái tên Lý Càn Đức vẫn gắn với một dấu mốc đặc biệt: Từ cậu bé hoàng tử đến học tại Văn Miếu năm 1070, ông trở thành vua Lý Nhân Tông, người cho thành lập Quốc Tử Giám năm 1076.

Hai sự kiện cách nhau 6 năm ấy đã góp phần đặt nền móng cho một thiết chế giáo dục có ảnh hưởng sâu rộng trong lịch sử Việt Nam.